مسجد جامع تاریخی ارومیه در استان آذربایجان غربی واقع در شمال غرب ایران، با قدمتی که به قرن سوم هجری بازمی‌گردد، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و مقاصد گردشگری این شهر به شمار می‌رود. این بنا که آثار معماری دوره‌های سلجوقی و ایلخانی را در خود جای داده، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و تلاش‌ها برای ثبت آن در فهرست میراث جهانی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) ادامه دارد.
این بنای تاریخی با ساختاری چهارگوش، در قرن یازدهم میلادی و در دوره امپراتوری ترکان سلجوقی به مسجد تبدیل شد. گنبدی به ارتفاع ۱۹ متر، ستون‌های سنگی، آجرکاری‌ها و کتیبه‌های کوفی از مهم‌ترین عناصر معماری این بنا هستند که بازتاب‌دهنده هنر و معماری دوره سلجوقی به شمار می‌روند.
شبستان‌های زیرزمینی، بخش گنبددار با ساختار چهارگوش و کتیبه‌های تاریخی نیز از دیگر عناصر معماری مسجد جامع ارومیه هستند. در بخش شبستان و گنبد مسجد، آثار معماری دوره سلجوقی مشاهده می‌شود.
یکی از شاخص‌ترین بخش‌های مسجد جامع ارومیه، محراب متعلق به دوره ایلخانیان است. این محراب که به‌طور کامل از گچ ساخته شده و دارای گچ‌بری‌ها و تزئینات ظریف است، از آثار مهم هنری جهان اسلام در آن دوره محسوب می‌شود. محراب این مسجد از نظر سبک و ساختار معماری، شباهت‌هایی نیز با محراب مسجد جامع مرند در استان آذربایجان شرقی دارد.
در دوره‌های ایلخانی، زندیه و قاجار بخش‌های مختلفی به این مسجد افزوده شده است. این بنای تاریخی که همچنان به‌عنوان محل عبادت مورد استفاده قرار می‌گیرد، در چارچوب میراث ملی ایران تحت حفاظت قرار دارد و مقدمات ارائه درخواست ثبت جهانی آن در یونسکو در حال پیگیری است.
مسجد جامع ارومیه همچنین ارتباط مستقیمی با بازار سرپوشیده تاریخی این شهر دارد و در مرکز بافت تاریخی ارومیه واقع شده است. از طریق یکی از درهای مسجد می‌توان مستقیماً وارد بازار شد. این ارتباط، نشان‌دهنده پیوند میان فعالیت‌های مذهبی، تجاری و اجتماعی در ساختار شهری گذشته ارومیه است.
یک کارشناس میراث فرهنگی، با اشاره به ویژگی‌های معماری این بنای تاریخی، اطلاعاتی درباره ساختار سنگی و آجری مسجد، گنبد متعلق به دوره سلجوقی و محراب به‌جامانده از دوره ایلخانی ارائه کرد.
به گفته این کارشناس، محراب تاریخی مسجد جامع ارومیه ۷ متر و ۸۲ سانتی‌متر ارتفاع و ۵ متر و ۸۰ سانتی‌متر عرض دارد و به‌طور کامل از گچ و با استفاده از شیوه گچ‌بری دولایه ساخته شده است.
در گنبد این مسجد، کتیبه‌هایی متعلق به دوره سلجوقی وجود دارد و در بخش‌های مختلف بنا نیز کتیبه‌هایی با مضامینی از سوره‌های قرآن کریم به چشم می‌خورد.
مسجد جامع ارومیه به‌عنوان یکی از نمونه‌های مهم هنر و معماری دوره‌های سلجوقی و ایلخانی، همچنان تحت حفاظت میراث ملی قرار دارد و اقدامات مربوط به آماده‌سازی پرونده آن برای ارائه به یونسکو در جریان است.
