در روزهای ۷ و ۸ جولای، سران کشورها و دولتهای مهمترین ائتلاف دفاعی جهان در آنکارا، پایتخت ترکیه، گردهم میآیند تا درباره آینده ناتو و معماری امنیتی یورو-آتلانتیک گفتوگو کنند.
شراکتی در حال گذار
روابط آلمان، اروپا و ترکیه در سالهای اخیر با فراز و فرودهای فراوانی همراه بوده است. برای سالها، نگاه محتاطانه در آلمان و اروپا بر مناسبات با رئیسجمهور ترکیه تأثیر گذاشته بود. سخنرانی «یک دقیقه» رجب طیب اردوغان در داووس، موضعگیری شرکای اروپایی پس از کودتای نافرجام ۱۵ جولای، تصویب موسوم به قطعنامه ارمنیها در بوندستاگ، خروج نیروهای آلمانی از پایگاه نظامی اینجرلیک و تحریمهای تسلیحاتی یورو-آتلانتیک، از جمله عواملی بودند که روابط ترکیه و غرب را به سطحی کمسابقه از تنش رساندند. در این دوره، کسانی که از اردوغان حمایت میکردند یا دستاوردهای ترکیه را به رسمیت میشناختند، گاه با طرد و حتی برچسبزنی مواجه میشدند.
در جهانی که با شتاب در حال تغییر است، تکیه بر الگوهای قدیمی دیگر کافی نیست. آمریکا در حال کاهش حضور خود در اروپا است، ناتو در پی موازنههای تازه قدرت است و امنیت انرژی، بهویژه در اروپا، بیش از گذشته شکننده شده است. در این میان، آلمان با این پرسش روبهرو است که در جهان چندقطبی امروز، کدام کشورها میتوانند شرکای قابل اعتماد آن باشند.
در چنین شرایطی، ترکیه بیش از پیش در کانون توجه قرار میگیرد؛ کشوری عضو ناتو با دومین ارتش بزرگ این ائتلاف که طی دو دهه گذشته، تحولی چشمگیر در حوزههای راهبردی، اقتصادی و فناورانه تجربه کرده است. موقعیت جغرافیایی ترکیه نیز آن را به مرکزی طبیعی برای انرژی و لجستیک تبدیل کرده است.
ترکیه در مسیر تبدیل شدن به یک قدرت تسلیحاتی
مارک روته، دبیرکل ناتو، پس از سفر خود به آنکارا در پایان ماه آوریل، این موضوع را بهخوبی جمعبندی کرد: ما میتوانیم از کاری که ترکیه در اینجا انجام میدهد، بسیار بیاموزیم. پیام این سخنان روشن بود: بدون ترکیه، معماری امنیتی اروپا در بلندمدت نمیتواند بهطور کامل کارآمد باشد.
صنعت دفاعی ترکیه طی دو دهه گذشته تحولی چشمگیر را تجربه کرده است. صادرات این بخش از ۲۴۸ میلیون دلار در سال ۲۰۰۲ به ۱۰ میلیارد دلار در سال گذشته افزایش یافته است. بر اساس دادههای مؤسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم، سیپری، ترکیه از یک واردکننده تسلیحات به یازدهمین صادرکننده بزرگ تسلیحات در جهان تبدیل شده است. صادرات تسلیحاتی ترکیه تنها در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، در مقایسه با دوره پنجساله پیش از آن، رشد چشمگیر ۱۲۲ درصدی را ثبت کرده است.
علاوه بر این، آنچه در نمایشگاه ساحا اکسپو ۲۰۲۶ در ماه مه در استانبول ارائه شد، توجه کارشناسان نظامی سراسر جهان را به خود جلب کرد: موشک بالستیک قارهپیمای ییلدیریمخان، جنگنده مافوق صوت کاآن، ناوگان پهپادی بایکار و کشتی تهاجمی آبی-خاکی تیسیجی آنادولو در فهرست جهشهای فناورانه چشمگیر است. گفته میشود دولت آلمان نیز در حال بررسی خرید موشک بالستیک قارهپیمای ییلدیریمخان ترکیه، با بردی تا ۶ هزار کیلومتر، و همچنین موشک مافوق صوت تایفون بلوک-۴ است. با معیارهای اروپایی، این تحولی قابل توجه است. تحولی که تا چند سال پیش تصورناپذیر به نظر میرسید، اکنون نشانهای از غلبه تدریجی منطق راهبردی در روابط دو طرف است. ترکیه دیگر صرفاً مصرفکننده فناوری نیست، بلکه بیش از پیش به تولیدکننده و شریک تبدیل میشود. این وضعیت امکانهای تازهای را فراهم میکند: پروژههای مشترک تسلیحاتی، انتقال فناوری و همکاری نظامی نزدیکتر در چارچوب ناتو.
ترکیه بهعنوان عامل تثبیتکننده امنیت اروپا
نظم بینالمللی در حال تجربه تغییری عمیق است. کاهش تدریجی حضور نظامی آمریکا در اروپا؛ روندی که سالها است ادامه دارد و اکنون شتاب گرفته، نگرانیهای فزایندهای را در سراسر این قاره ایجاد کرده است.
در حال حاضر حدود ۳۵ هزار نیروی آمریکایی در آلمان مستقر هستند و قرار است بیش از ۵ هزار نفر از آنان در ماههای آینده از این کشور خارج شوند. ناتو انتظار دارد این روند با خروج نیروهای بیشتری ادامه یابد. ژنرال الکسوس گرینکویچ، فرمانده ارشد ناتو در اروپا، این تحولات را «فرایندی چندساله و در حال تداوم» توصیف کرده و همچنین گفته است که استقرار موشکهای میانبرد در آلمان از دستور کار خارج شده است.
اخیراً مشخص شد که آمریکا حضور نظامی خود در اروپا را بیش از این کاهش خواهد داد. به گزارش نیویورک تایمز، قرار است شمار جنگندهها یکسوم کاهش یابد. همچنین بنا بر گزارشها، خروج یک زیردریایی و یک ناو هواپیمابر نیز برنامهریزی شده است.
بر اساس تحلیلی تازه از بنیاد کنراد آدناور، این موضوع در آینده تمرکز ناتو بر همسایگی جنوبی خود را بیش از پیش تشدید خواهد کرد. کشورهای کمی به اندازه ترکیه در مناطق بحرانی کنونی حضور دارند. ترکیه، میان روسیه و اوکراین میانجیگری میکند، توافق غلات را تسهیل کرده و از جمله تبادل اسرا را سازماندهی کرده است. ترکیه از قفقاز تا مدیترانه، لنگر ثبات به شمار میرود. حتی در قاره آفریقا نیز مأموریتهای صلحبانی ترکیه مورد توجه قرار گرفته است. ترکیه همچنین در پایان دادن به جنگ میان آمریکا، اسرائیل و ایران، خود را بهعنوان میانجی محتاط در پشت صحنه نشان داد.
تحولات خاورمیانه بهطور مستقیم بر اروپا اثر میگذارد؛ از قیمت انرژی و مهاجرت گرفته تا مخاطرات امنیتی. از این رو، هر کشوری که بخواهد به تقویت صلح در این منطقه کمک کند، دیگر نمیتواند نقش آنکارا را نادیده بگیرد.
مارتین اردمان، سفیر پیشین آلمان در آنکارا، میگوید رئیسجمهور ترکیه و کشورش خود را بهعنوان «شریکی غیرقابل چشمپوشی برای ناتو» مطرح کردهاند. او اردوغان را یکی از معدود رهبران موفق در بحرانهای چندگانه جهان توصیف میکند. این دیپلمات در گفتوگو با مجله خبری اشپیگل گفته است: ترکیه برای اروپا در برابر چالشهای بیثباتکننده منطقهای، نقش دیوار آتش را دارد.
ترکیه خود را بهعنوان بازیگری ماهر در ایجاد توازن راهبردی نشان داده است. ترکیه تنها عضو غربی است که از اعمال تحریمها علیه روسیه خودداری میکند و کانالهای ارتباطی را باز نگه میدارد؛ در حالی که همزمان به اوکراین تسلیحات ارسال میکند. ترکیه عضو ناتو، نامزد عضویت در اتحادیه اروپا و در عین حال شریک سازمان همکاری شانگهای به رهبری چین است.
موفقیتهای دیپلماتیک ترکیه نیز از نگاهها پنهان نمانده است. شمار زیادی از سران کشورها و دولتها از رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، بهدلیل میانجیگری در آتشبسهای غزه و جنگ ایران قدردانی کردهاند. همزمان، آنکارا حضور خود را در آفریقا و آسیای مرکزی بیش از پیش گسترش میدهد.
اردمان از این وضعیت نتیجهای روشن میگیرد: اگر ناتو بخواهد بهعنوان یک بازیگر ژئوپلیتیک همچنان نقشآفرین باقی بماند، راهی جز در نظر گرفتن جایگاه ترکیه ندارد.
فرصتهای تازه در شراکت انرژی
با این حال، اهمیت ترکیه فراتر از سیاست مشترک امنیتی و دفاعی است. خطوط لوله متعدد، گاز را از مناطق گوناگون جهان از مسیر ترکیه به اروپا منتقل میکنند و وابستگی اروپا به روسیه را کاهش میدهند. موقعیت جغرافیایی ترکیه میان دریای سیاه، مدیترانه و خاورمیانه، آن را به یک مرکز طبیعی برای انرژی، تجارت و امنیت تبدیل کرده است. نمونه تازه این نقش کلیدی، پیشنهاد آنکارا به ناتو است: ترکیه پیشنهاد داده است یک خط لوله سوخت نظامی از خاک خود، از مسیر بلغارستان تا رومانی، احداث کند. نکته قابل توجه در این پیشنهاد آن است که مسیر ترکیه حدود پنج برابر ارزانتر از مسیرهای جایگزین خواهد بود.
تنها چند روز پیش، کاترینا رایشه، وزیر فدرال اقتصاد و انرژی آلمان از حزب دموکرات مسیحی، همراه با هیئتی ۳۰ نفره در نخستین سفر رسمی خود به پایتخت ترکیه، به آنکارا رفت. پیام او این بود: ترکیه فقط یک شریک قابل اعتماد نیست؛ بلکه بهروشنی بر رشد در بخش انرژی متمرکز است. افزون بر این، جمهوری ترکیه نهتنها برای تنوعبخشی به تأمین گاز و برق آلمان، بلکه برای یک سیاست تجاری و صنعتی مدرن نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. رایشه در جریان سفر خود تأکید کرد که ترکیه نهتنها متحدی مهم در ناتو، بلکه شریکی کلیدی برای تأمین گاز و انرژی اروپا است. ترکیه، کشوری در ساحل بسفر قصد دارد تا سال ۲۰۳۵ حدود ۸۰ میلیارد یورو در انرژیهای تجدیدپذیر و ۲۸ میلیارد یورو در زیرساختهای انرژی سرمایهگذاری کند.
وداع با آمریکا؛ آغاز تازه با آنکارا؟
روند حرکت به سوی یک «ناتوی اروپایی» توقفناپذیر است. آمریکا حضور خود را کاهش میدهد و خلأیی بر جا میگذارد که اروپا بهسختی میتواند آن را پر کند. اما جناح بازی که واشنگتن پشت سر میگذارد، بسیار گسترده است. ناتویی با محوریت اروپا امری بدیهی و تضمینشده نیست. چنین ناتویی به حاکمیت فناورانه، اراده سیاسی و مهمتر از همه، متحدان قابل اعتماد نیاز دارد. ترکیه، نهتنها به دلیل توان نظامی خود، بلکه به سبب موقعیت ژئوپلیتیک و صنعت دفاعی رو به رشدش این ظرفیت را دارد که یکی از این شرکا باشد.
از زمان آخرین نشست ناتو در ترکیه، در ۲۲ سال پیش، وضعیت جهانی بهطور بنیادین تغییر کرده است. اهمیت راهبردی آنکارا برای امنیت اروپا بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته و محور اصلی این نشست، تقویت هماهنگی با ترکیه در تلاشها برای حمایت از اوکراین در برابر روسیه خواهد بود.
با این حال، زمینههای لازم برای همکاری نزدیکتر تنها در آنکارا فراهم نمیشود. اروپا نیز باید بر ملاحظات قدیمی خود غلبه کند و شریک ترک خود را آنگونه که هست به رسمیت بشناسد: ستونی غیرقابل جایگزین در امنیت یورو-آتلانتیک.
روابط آلمان و ترکیه، و همچنین روابط اروپا و ترکیه، برای آغازی تازه آماده به نظر میرسد؛ آغازی بر پایه جایگاه برابر، منافع متقابل و این درک که همه طرفها میتوانند بهطور متوازن از همکاری با یکدیگر بهرهمند شوند.
اروپا به ترکیه نیاز دارد و ترکیه نیز به اروپا. اگر همکاری نزدیکتر میان دو طرف با موفقیت پیش برود، این روند نهتنها میتواند ناتو را تقویت کند، بلکه روابط اروپا و ترکیه را نیز بر پایهای تازه استوار سازد. نشست ناتو در آنکارا میتواند آغاز دورهای جدید باشد؛ یا به فرصتی ازدسترفته دیگر تبدیل شود. از دست دادن این فرصت، اشتباهی راهبردی خواهد بود.
یاسین باش
نظرات بیان شده در این نوشته نظر نویسنده مطلب است و الزاما بازتاب رویکرد تیآرتی فارسی نمیباشد.
