در تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، جغرافیای سیاسی خاورمیانه وارد فاز جدیدی شد که بسیاری از آن به عنوان نقطه بیبازگشت یاد میکنند. آغاز حملات هماهنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه زیرساختهای حیاتی ایران، نه تنها توازن قدرت نظامی را به چالش کشید، بلکه در کمتر از سه روز، معادلات بازارهای جهانی را نیز دستخوش تحول کرد. همزمان با گسترش دامنه حملات و پاسخهای متقابل، بازارهای انرژی، سهام، طلا و حتی داراییهای دیجیتال با نوساناتی قابل توجه روبهرو شدند؛ نوساناتی که ابعاد اقتصادی این تقابل را فراتر از میدان نظامی نشان میدهد.
در حالی که دود ناشی از انفجارها در شهرها و بنادر صادراتی هنوز به چشم میخورد و حملات همچنان ادامه دارد، تابلوهای قرمز بورسهای جهانی و افزایش سریع قیمت انرژی، بازتابدهنده مرحلهای تازه از نااطمینانی در اقتصاد سیاسی جهان است.
شوک انرژی؛ نفت در خط مقدم واکنش بازار
اولین واکنش بازارها در حوزه انرژی بروز کرد. در روزهای دوم و سوم مارس، قیمت نفت خام برنت حدود ۱۰ درصد افزایش یافت و به بیش از ۸۰ دلار در هر بشکه رسید. نفت خام وستتگزاس اینترمدیت نیز با حدود ۹ درصد رشد به محدوده ۷۳ دلار صعود کرد. این جهش در شرایطی رخ داد که بازار پیش از آن نیز به دلیل محدودیت عرضه و تنشهای منطقهای در وضعیت حساسی قرار داشت.
نگرانی اصلی سرمایهگذاران، احتمال اختلال در عرضه نفت از خلیج و بهویژه تنگه هرمز بود؛ گذرگاهی راهبردی که حدود یکپنجم تجارت جهانی نفت و بخش قابل توجهی از گاز طبیعی مایع از آن عبور میکند. تحلیلگران هشدار دادهاند که در صورت تشدید درگیریها و ایجاد اختلال پایدار در این مسیر، قیمت نفت میتواند از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه نیز عبور کند.
برخی برآوردهای اقتصادی نشان میدهد نفت ۱۰۰ دلاری میتواند نرخ تورم جهانی را بین ۰.۶ تا ۰.۷ درصد افزایش دهد؛ افزایشی که برای اقتصادهایی که هنوز با پیامدهای تورم سالهای اخیر مواجهاند، معنادار است. در سناریوهای شدیدتر، تثبیت قیمتها در سطوح ۱۲۰ دلار، میتواند شوک جدی به رشد اقتصادی منطقه، آمریکا و اقتصاد جهانی وارد کند.
در کنار نفت خام، بازار فرآوردههای نفتی و سوخت هواپیما نیز واکنش نشان داد. افزایش بهای انرژی و لغو بخشی از پروازها به مقصد یا از مبدأ خاورمیانه، هزینههای عملیاتی شرکتهای هواپیمایی را بالا برد و سهام این بخش در بازارهای اروپا و آسیا کاهش یافت.
افزایش ریسکگریزی؛ صعود طلا و افت بورسها
همزمان با جهش قیمت انرژی، موجی از ریسکگریزی در بازارهای مالی شکل گرفت. سرمایهگذاران بخشی از داراییهای پرریسک خود را فروختند و به سمت داراییهای امن حرکت کردند. قیمت طلا طی سه روز اول حدود ۳.۴ درصد افزایش یافت و به سطوحی نزدیک به رکوردهای تاریخی رسید. تحلیلگران بازارهای مالی طلا را شاخصی برای سنجش بیثباتی ژئوپلیتیکی میدانند و افزایش سریع آن را نشانهای از نگرانی گسترده سرمایهگذاران ارزیابی میکنند.
در مقابل، بازارهای سهام تحت فشار قرار گرفتند. شاخصهای اصلی آسیا از جمله نیکی ۲۲۵ ژاپن و هنگسنگ هنگکنگ کاهش یافتند. در اروپا، شاخص استوکس ۶۰۰ نزدیک به ۲ درصد افت کرد و معاملات آتی شاخص اساندپی ۵۰۰ آمریکا نیز کاهش حدود ۱.۵ درصدی را تجربه کرد. سهام بانکها در اروپا بیش از ۳ درصد افت کرد؛ همه این موارد نشانهای از نگرانی بازار نسبت به کاهش سرعت رشد اقتصادی در صورت تداوم تنشها است.
سهام فناوری نیز، که معمولاً به عنوان داراییهای پرریسک شناخته میشوند، با فروش گسترده مواجه شدند. در مقابل، سهام شرکتهای انرژی و صنایع دفاعی رشد کردند. شاخص انرژی اروپا حدود ۴ درصد افزایش یافت و سهام برخی شرکتهای بزرگ نفتی رشد قابل توجهی ثبت کردند. سهام صنایع دفاعی نیز با پیشبینی افزایش هزینههای نظامی دولتها صعود کرد.
بازارهای نوظهور و داراییهای دیجیتال
بازار ارزهای دیجیتال نیز از این تحولات تأثیر پذیرفت. بیتکوین بلافاصله پس از آغاز حملات با کاهش قیمت روبهرو شد. اگرچه در ادامه بخشی از افت خود را جبران کرد و در محدوده ۶۶ هزار دلار نوسان داشت، اما همچنان فاصله قابل توجهی با اوجهای پیشین خود دارد. برخی تحلیلگران معتقدند در شرایط تنش ژئوپلیتیکی، سرمایهگذاران به جای داراییهای پرنوسان دیجیتال، به داراییهای سنتی امن مانند طلا و اوراق خزانه گرایش پیدا میکنند.
در بازارهای نوظهور نیز فشار بر ارزها و شاخصهای سهام افزایش یافت، هرچند دامنه نوسانات بسته به میزان وابستگی کشورها به واردات انرژی و ارتباط آنها با منطقه متفاوت بود.
افزایش قیمت انرژی بلافاصله نگرانیها درباره بازگشت موج تورمی را تشدید کرد. بالا رفتن هزینه نفت و گاز به طور مستقیم هزینه تولید، حملونقل و در نهایت قیمت مصرفکننده را افزایش میدهد. این موضوع میتواند برنامههای بانکهای مرکزی برای کاهش نرخ بهره را به تأخیر اندازد.
در شرایطی که سطح بدهی در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته بالاست، تداوم نرخهای بهره بالا میتواند فشار بیشتری بر دولتها و بخش خصوصی وارد کند. برخی اقتصاددانان هشدار دادهاند که اگر قیمت نفت در سطوح بالا تثبیت شود، رشد اقتصادی جهانی ممکن است با کندی محسوسی مواجه شود.
با این حال، برخی کارشناسان معتقدند اقتصاد جهانی در سال گذشته تابآوری قابل توجهی در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی نشان داده است و در صورتی که اختلال گسترده و طولانیمدت در عرضه انرژی رخ ندهد، اثرات این شوک میتواند محدود و موقتی باقی بماند.
سه روز اول پس از آغاز حملات، تصویری روشن از حساسیت بازارهای جهانی به تحولات خاورمیانه ارائه داد. افزایش سریع قیمت نفت، صعود طلا، افت بورسها و تغییر جهت سرمایهها به سمت داراییهای امن نشان داد که اقتصاد جهانی همچنان به شدت به ثبات عرضه انرژی وابسته است.
این تحولات هنوز در مرحله ابتدایی خود قرار دارد و مسیر آینده آن به میزان و دامنه تشدید درگیریها بستگی دارد. اما آنچه در این سه روز رخ داد، یک پیام روشن برای سیاستگذاران و سرمایهگذاران داشت که در جهانی که زنجیرههای انرژی و مالی به هم پیوستهاند، هر شوک ژئوپلیتیکی میتواند در زمانی کوتاه، به موجی فراگیر در بازارهای جهانی تبدیل شود.
