در پی حملات هماهنگ ایالات متحده و اسرائیل به ایران از بامداد ۲۸ فوریه، خاورمیانه وارد یکی از شدیدترین و کمسابقهترین تقابلهای نظامی دهههای اخیر شده است؛ حملاتی که به کشتهشدن علی خامنهای، رهبر ایران و شماری از مقامهای امنیتی و حکومتی این کشور انجامید و با پاسخ موشکی و پهپادی تهران علیه اسرائیل و اهداف نظامی آمریکا در منطقه همراه شد.
این تحولات عملاً بخش گستردهای از منطقه را درگیر کرده و معادلات امنیتی خاورمیانه را وارد مرحلهای تازه و پرابهام ساخته است. همزمان، این رویدادها امیدها برای دستیابی به راهحلی دیپلماتیک درباره اختلافات طولانیمدت هستهای میان تهران و غرب را بیش از پیش تضعیف کرده است.
روز اول؛ ضربهای کمسابقه به ساختار قدرت در ایران
صبح شنبه ۲۸ فوریه، موجی از حملات هماهنگ هوایی و موشکی از سوی ایالات متحده و اسرائیل علیه اهدافی در ایران آغاز شد؛ حملاتی که به گفته منابع مختلف، با تمرکز بر رأس هرم قدرت و زیرساختهای نظامی این کشور طراحی شده بود. مراکز فرماندهی نظامی، پایگاههای سپاه پاسداران، سامانههای پدافندی و تأسیسات مرتبط با برنامه موشکی در فهرست اهداف قرار داشتند.
حدود ساعت ۹:۵۰ صبح به وقت تهران، نخستین گزارشها از انفجارهای شدید در مرکز تهران و محدوده محل اقامت علی خامنهای منتشر شد. رسانههای ایران اعلام کردند این حملات به کشتهشدن رهبر ایران انجامیده است؛ هرچند اعلام رسمی این خبر در ساعات اولیه روز دوم منتشر شد. تصاویر ماهوارهای منتشرشده در آمریکا نیز از تخریب یا آسیب جدی به مجموعه اقامتی وی حکایت داشت.
گزارشهایی از حملات همزمان در استانهای خوزستان، کرمانشاه، ایلام، اصفهان، قم، آذربایجان شرقی، هرمزگان و چندین استان دیگر منتشر شد که نشان میداد عملیات در سطحی گسترده اجرا شده است.
تلفات و خسارات
در جریان حملات روز نخست، رسانههای ایران از کشتهشدن زهرا محمدی گلپایگانی، نوه ۱۴ ماهه رهبر ایران، مصباحالهدی باقری کنی، داماد وی و همچنین دختر او خبر دادند. شماری از فرماندهان ارشد نظامی و مسئولان امنیتی نیز در همین روز جان باختند.
در ساعات اولیه، یک مدرسه دخترانه در شهرستان میناب در استان هرمزگان هدف اصابت قرار گرفت. منابع محلی اعلام کردند دستکم ۱۴۸ نفر در این حادثه کشته و دهها نفر زخمی شدهاند. هلال احمر ایران نیز اعلام کرد در مجموع روز نخست، ۲۰۱ نفر جان باخته و ۷۴۷ نفر زخمی شدهاند.
آغاز حملات متقابل ایران
همزمان با ادامه حملات، مقامهای ایرانی وعده پاسخ قاطع دادند و ساعاتی بعد عملیات متقابل خود را با عنوان «وعده صادق ۴» آغاز کردند. در این چارچوب، موجی از حملات موشکی و پهپادی به سمت اسرائیل و برخی پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه انجام شد.
در دوحه، وزارت دفاع قطر اعلام کرد چندین حمله موشکی را رهگیری کرده است و انفجارهایی در نزدیکی پایگاه العدید گزارش شد. خبرگزاری رسمی امارات از کشته شدن یک نفر در ابوظبی بر اثر اصابت ترکش خبر داد. مقامهای عراقی نیز اعلام کردند حمله به یک پایگاه نظامی در این کشور که محل استقرار گروهی همسو با ایران بود، دستکم دو کشته بر جای گذاشته است.
خبرگزاری بحرین از هدف قرار گرفتن مرکز خدمات وابسته به ناوگان پنجم آمریکا خبر داد. ارتش اردن اعلام کرد ۳۶ پهپاد و ۱۳ موشک بالستیک را رهگیری کرده است. عربستان سعودی نیز اعلام کرد حملاتی به این کشور رهگیری شده است. در کویت نیز گزارشهایی از حمله پهپادی به فرودگاه بینالمللی این کشور منتشر شد.
نگرانی درباره تنگه هرمز
همزمان با تشدید تنشها، نگرانیها درباره امنیت تنگه هرمز افزایش یافت. گزارشهایی درباره محدودیت در عبور کشتیها منتشر شد و افزایش حضور نظامی در خلیج همراه با نوسانات بازار نفت، حساسیت وضعیت را برجسته کرد. خبرگزاری تسنیم به نقل از برخی منابع گزارش داد کشتیها پیامهایی مبنی بر ممنوعیت عبور دریافت کردهاند و برخی رسانههای ایران از بستهشدن عملی این آبراه خبر دادند.
بستهشدن حریمهای هوایی
در پی تحولات ۲۸ فوریه، حریم هوایی ایران بهطور کامل بسته شد و فرودگاههای امام خمینی و مهرآباد عملاً غیرفعال شدند. اسرائیل نیز حریم هوایی خود را بست و فرودگاه بنگوریون تعطیل شد.
امارات، قطر، کویت و بحرین حریم هوایی خود را بهطور موقت بستند و فرودگاههای دبی، ابوظبی، حمد دوحه و کویت تحت تأثیر قرار گرفتند. عراق، سوریه و اردن نیز حریم هوایی خود را بستند و عمان محدودیتهایی در فرودگاه مسقط اعمال کرد.
بیش از ۱۶۰۰ پرواز در روز نخست لغو شد و شرکتهایی چون امارات، قطر ایرویز، لوفتهانزا، بریتیش ایرویز و ترکیش ایرلاینز پروازهای خود به منطقه را تعلیق کردند؛ بهگونهای که آسمان خاورمیانه تقریباً خالی از پروازهای غیرنظامی شد.
واکنشهای بینالمللی
حملات با واکنشهای گسترده جهانی همراه شد. وزارت امور خارجه ترکیه اعلام کرد هاکان فیدان در ۲۸ فوریه با همتایان خود در ایران، عراق، عربستان سعودی، قطر، سوریه، مصر و اندونزی گفتوگو کرده است.
کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل خواستار بازگشت طرفها به میز مذاکره شد. روسیه و چین درخواست نشست فوری شورای امنیت را مطرح کردند. وزارت خارجه روسیه این حملات را «اقدامی از پیش طراحیشده» توصیف کرد. نخستوزیر اسپانیا اقدام نظامی یکجانبه را نپذیرفت و رئیسجمهور فرانسه نسبت به پیامدهای آغاز جنگ هشدار داد.
بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان و میانجی گفتوگوهای اخیر، نیز با ابراز نگرانی خواستار جلوگیری از گسترش درگیری شد. جنبش حماس حملات جاری را محکوم کرد.
روز دوم؛ گسترش میدان درگیریها و ورود بحران به مرحلهای بیسابقه
در دومین روز حملات متقابل ایران با آمریکا و اسرائیل، بحران وارد مرحلهای گستردهتر شد. بامداد یکشنبه اول مارس، رسانههای ایران خبر کشتهشدن علی خامنهای، را بهصورت رسمی اعلام کردند و هیئت دولت ۴۰ روز عزای عمومی و ۷ روز تعطیلی سراسری اعلام کرد. سپاه پاسداران نیز وعده انتقام قاطع داد.
رسانههای ایران همچنین از کشتهشدن علی شمخانی، دبیر شورای عالی دفاع و مشاور رهبر ایران، رئیس ستاد کل ارتش، وزیر دفاع و چندین مقام ارشد نظامی در حملات هوایی خبر دادند. غلامرضا رضاییان، رئیس سازمان اطلاعات فرماندهی انتظامی ایران (فراجا) نیز در میان کشتهشدگان اعلام شد.
تشکیل شورای موقت رهبری
پس از اعلام مرگ رهبر ایران، علیرضا اعرافی بهعنوان عضو فقیه شورای موقت رهبری منصوب شد. این شورا با حضور مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، و غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوه قضائیه، تا زمان انتخاب رهبر دائم از سوی مجلس خبرگان، مسئولیتهای رهبری را بر عهده خواهد داشت.
ادامه حملات در تهران و غرب ایران
در تهران، گزارشهایی از هدف قرار گرفتن ساختمان وزارت اطلاعات در منطقه سیدخندان منتشر شد. همچنین رسانههای ایران اعلام کردند حمله به مقر هنگ مرزی در شهر مهران در غرب این کشور، نزدیک مرز عراق، منجر به کشته شدن ۴۳ نفر از نیروهای امنیتی شده است.
رسانههای دولتی ایران نیز آمار کشتهشدگان حمله به مدرسهای در جنوب این کشور را ۱۶۵ نفر اعلام کردند.
همزمان، تصاویری از آسیب به بیمارستان گاندی تهران منتشر شد که منابع ایرانی آن را نتیجه حملات هوایی دانستند.
حملات متقابل ایران و وضعیت در اسرائیل
در ادامه حملات تلافیجویانه، موشکهای ایران به سمت قدس، تلآویو و حیفا شلیک شد. خبرگزاری آنادولو به نقل از منابع امدادی اسرائیل گزارش داد در پی اصابت یک موشک به قدس، ۷ نفر زخمی شدند که حال یکی از آنان وخیم است. صدای چندین انفجار در تلآویو و اطراف آن نیز گزارش شد.
ارتش اسرائیل اعلام کرد نزدیک به صد هزار نیروی ذخیره برای عملیات مرتبط با ایران بسیج شدهاند. افی دفرین، سخنگوی ارتش اسرائیل، مدعی شد بیش از ۱۰۰ جنگنده در حملات اخیر به تهران و مراکز وابسته به سپاه پاسداران مشارکت داشتهاند.
تلفات آمریکا و موضع واشنگتن
پنتاگون کشته شدن سه نظامی آمریکایی و زخمی شدن پنج نفر دیگر را در جریان حملات متقابل ایران تأیید کرد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ضمن تأیید این تلفات گفت ممکن است شمار قربانیان افزایش یابد و هشدار داد آمریکا «پاسخ خواهد داد».
ترامپ همچنین در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز مدعی شد در جریان حملات، ۴۸ تن از «سران ایران» کشته شدهاند. این رقم بهطور مستقل تأیید نشده است. وی همچنین اعلام کرد عملیات ممکن است حدود چهار هفته ادامه یابد.
واکنش روسیه و تحرکات نظامی اروپا
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، کشتهشدن رهبر ایران را «نقض آشکار اخلاق و قانون» توصیف کرد.
همزمان گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه ناو هواپیمابر شارل دوگل فرانسه استقرار خود در دریای بالتیک را متوقف کرده و به سمت شرق مدیترانه حرکت میکند.
بریتانیا، فرانسه و آلمان اعلام کردند آماده اقدامات دفاعی متناسب برای مهار توانایی ایران در پرتاب موشک و پهپاد هستند. کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، نیز اعلام کرد درخواست آمریکا برای استفاده از پایگاههای بریتانیایی جهت حملات دفاعی را پذیرفته، اما لندن در حملات اولیه مشارکت نداشته است.
تحولات در منطقه
وزارت امور خارجه امارات متحده عربی اعلام کرد در واکنش به حملات منتسب به ایران، سفارت خود در تهران را تعطیل و دیپلماتهایش را خارج کرده است.
وزارت کشور بحرین نیز از حمله به یک تأسیسات دریایی در نزدیکی بندر مینا سلمان خبر داد.
در عراق، ارتش این کشور اعلام کرد در پی حمله هوایی به مواضع نیروهای حشدالشعبی در منطقه عکاشات در استان الانبار، تلفاتی گزارش شده است.
روز سوم؛ گسترش جبههها، تشدید تحرکات نظامی
در سومین روز از حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دامنه درگیریها بهطور محسوسی گسترش یافت؛ حملات جدید به مراکز امنیتی و نظامی در تهران و غرب ایران گزارش شد، موشکهای تلافیجویانه ایران به چند شهر اسرائیل اصابت کرد و واکنشهای دیپلماتیک و نظامی قدرتهای جهانی وارد مرحله تازهای شد.
روز سوم درگیریها، با گسترش دامنه سیاسی و منطقهای بحران همراه است. از تهران تا حیفا، از مهران تا منامه و از شورای امنیت تا ناوهای مدیترانه، نشانههایی از تبدیل حملات محدود به بحرانی چندجبههای و فرامنطقهای دیده میشود؛ بحرانی که اکنون ابعاد نظامی، دیپلماتیک، اقتصادی و سایبری را بهطور همزمان در بر گرفته است.
آتشسوزی در تأسیسات آرامکو
صبح روز سوم، در تأسیسات شرکت آرامکوی سعودی در بندر رأس تنوره و شهر دمام در عربستان سعودی آتشسوزی رخ داد و دود غلیظی از محل حادثه به هوا برخاست که بنا به گزارشها، در پی حملهای با یک پهپاد آغاز شده بود.
گزارش شده است پالایشگاه آرامکو بهطور موقت و بهعنوان اقدامی احتیاطی تعطیل شده است. مقامهای رسمی عربستان سعودی تاکنون بیانیهای درباره جزئیات کامل این حادثه منتشر نکردهاند.
تحلیلگران انرژی هشدار دادهاند هرگونه اختلال در تأسیسات رأس تنوره، یکی از مهمترین پایانههای صادرات نفت جهان، میتواند پیامدهای فوری بر بازارهای جهانی نفت داشته باشد.
ادامه تنشهای نظامی و امنیتی
در جبهههای دیگر، هشدارهای امنیتی در اسرائیل و چند کشور منطقه همچنان برقرار است و تبادل حملات محدود در برخی محورها ادامه دارد. ارتش اسرائیل از ادامه آمادهباش در مناطق شمالی و جنوبی خبر داده و مقامهای آمریکایی نیز بر تداوم عملیات تا دستیابی به اهداف اعلامشده تأکید کردهاند.
در سطح منطقهای، چند کشور عربی سطح آمادهباش دفاعی خود را حفظ کردهاند و پروازهای تجاری در بخشهایی از خلیج همچنان با محدودیت یا تغییر مسیر همراه است.
تحرکات دیپلماتیک
همزمان، تلاشهای دیپلماتیک برای مهار بحران شدت گرفته است. رایزنیهای فشرده میان پایتختهای منطقه و قدرتهای جهانی ادامه دارد و شورای امنیت سازمان ملل در حال بررسی تحولات است. برخی کشورها بر ضرورت جلوگیری از هدف قرار گرفتن زیرساختهای انرژی و غیرنظامی تأکید کردهاند.
افزایش تلفات در ایران
جمعیت هلالاحمر ایران اعلام کرد در پی حملات اخیر آمریکا و اسرائیل، تاکنون ۱۳۱ شهرستان این کشور درگیر حادثه شدهاند. بر اساس این اعلام، ۵۵۵ نفر جان خود را از دست دادهاند و عملیات رهاسازی، امدادرسانی و انتقال مصدومان همچنان ادامه دارد. این آمار از سوی رسانههای ایران منتشر شده است.
فضای سایبری و ارتباطات
نتبلاکس، نهاد رصد اینترنت که دسترسی و اتصال اینترنت در سراسر جهان را رصد میکند اعلام کرد اتصال اینترنت ایران سومین روز پیاپی بهشدت محدود شده و سطح اتصال حدود یک درصد وضعیت عادی برآورد میشود.
در مجموع، سه روز نخست این درگیری نشان داد که موازنه بازدارندگی در خاورمیانه وارد دورهای بیثبات شده و هرگونه خطای محاسباتی میتواند دامنه بحران را از مدیترانه تا خلیج گسترش دهد. همزمان، فشارهای دیپلماتیک برای مهار تنشها افزایش یافته، اما تحولات میدانی همچنان تعیینکننده مسیر آینده بحران خواهد بود.
