دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تنها چند ساعت پیش از پایان ضربالاجل بازگشایی تنگه هرمز، از موضع خود عقب نشست. او که پیشتر تهدید کرده بود زیرساختهای حیاتی ایران را هدف قرار میدهد، اکنون با تغییری ناگهانی در رویکرد خود، بر سر یک آتشبس موقت به توافق رسید؛ چرخشی که حاصل میانجیگری پاکستان و فشارهای دیپلماتیک جهانی است.
رئیسجمهور آمریکا در کمتر از یک روز، از تهدید به «نابودی کامل ایران» به ستایش طرح پیشنهادی تهران روی آورد. او این طرح را «قابل اجرا» خواند و با آتشبسی ۱۴ روزه موافقت کرد؛ توافقی که به ادعای او، زمینه را برای پایان دادن به جنگ ششهفتهای اخیر فراهم میکند.
این تغییر لحن دراماتیک در حالی رخ داد که میانجیها به رهبری پاکستان، تلاشهای فشردهای را برای جلوگیری از گسترش درگیریها به کار بستند. به گفته دو مقام آگاه که نخواستند نامشان فاش شود، حتی چین نیز بهعنوان بزرگترین شریک تجاری ایران و جدیترین رقیب اقتصادی واشنگتن، برای هموار کردن مسیر آتشبس بهطور غیرعلنی وارد عمل شده است.
ترامپ حدود ۹۰ دقیقه پیش از پایان مهلت تعیینشده برای بازگشایی تنگه هرمز، در پیامی رسانهای اعلام کرد: «ما به تمام اهداف نظامی خود رسیدهایم و حتی از آنها فراتر رفتهایم. اکنون در آستانه توافقی نهایی برای صلح پایدار با ایران و منطقه خاورمیانه هستیم.»
این در حالی بود که او پیشتر هشدار داده بود در صورت عدم بازگشایی تنگه، نیروگاهها و زیرساختهای ایران را با خاک یکسان خواهد کرد.
قرار است ترامپ روز چهارشنبه در کاخ سفید با مارک روته، دبیرکل ناتو، دیدار کند. انتظار میرود محور اصلی این گفتگوها، آتشبس اخیر و جزئیات بازگشایی تنگه هرمز باشد.
همزمان با نزدیک شدن به پایان ضربالاجل، دموکراتهای کنگره تهدید ترامپ به نابودی یک تمدن را «شکست اخلاقی» خواندند. پاپ لئو چهاردهم نیز هشدار داد که حمله به زیرساختهای غیرنظامی، نقض آشکار قوانین بینالمللی است و مواضع رئیسجمهور آمریکا را «غیرقابلقبول» دانست.
با این حال، به نظر میرسد انگیزه اصلی عقبنشینی ترامپ، یک واقعیت ساده باشد: ترس از درگیر شدن در «جنگی بیپایان». او که پیش از انتخابات وعده داده بود آمریکا را از باتلاقهای نظامی مشابه دهههای گذشته دور نگه دارد، احتمالاً دریافت که تشدید تنش با وعدههای انتخاباتیاش در تضاد است.
هزینههای سنگین اشغالگری و کنترل تنگه هرمز
در حالی که ترامپ به موفقیتهای نظامی آمریکا و اسرائیل در هفتههای اخیر میبالید، ظاهراً بر این فرض اشتباه تکیه داشت که میتواند ایران را با بمباران سنگین به تسلیم وادارد. او که جنگ را با کشته شدن علی خامنهای، رهبر ایران، آغاز کرده بود، این احتمال را که تهران مسیر «جنگ فرسایشی و خونین» را برگزیند، نادیده گرفت.
کارشناسان بر این باورند که ایران در ۴۷ سال گذشته نشان داده است که حتی به قیمت آسیب به منافع ملی، در برابر فشارهای آمریکا عقبنشینی نمیکند. گروگانگیری ۴۴۴ روزه دیپلماتهای آمریکایی در آغاز انقلاب، نمونهای تاریخی از این رویکرد است که به بهای انزوای بینالمللی ایران تمام شد. به نظر میرسد در درگیری اخیر نیز رهبری ایران با وجود آسیبهای جدی، بر این باور بود که میتواند ابرقدرت جهان را در یک منازعه پرهزینه زمینگیر کند.
اگرچه تحلیلگران نظامی معتقدند ارتش آمریکا میتواند بهسرعت کنترل تنگه هرمز را (که گذرگاه ۲۰ درصد نفت جهان است) به دست بگیرد، اما حفظ امنیت این آبراه مستلزم عملیاتی پرخطر و طولانیمدت است. «بن کانبل»، مدیرکل گروه پژوهشی بتل، تأکید کرد که برای تأمین امنیت این منطقه، ارتش آمریکا ناچار است حدود ۶۰۰ کیلومتر از سواحل ایران، از جزیره کیش تا بندرعباس را اشغال کند تا مانع حملات موشکی به کشتیها شود.
به گفته این افسر بازنشسته اطلاعاتی نیروی دریایی، چنین مأموریتی نیازمند استقرار دستکم ۴۵ هزار نیروی نظامی است: «این یک عملیات نامحدود است؛ باید برای حضوری ۲۰ ساله آماده شد، درست مثل اشتباهاتی که در افغانستان، ویتنام و عراق مرتکب شدیم.»
یک مقام منطقهای فاش کرد که طبق طرح آتشبس، به ایران و عمان اجازه داده شده است از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز عوارض دریافت کنند. ایران قصد دارد این درآمد را صرف بازسازی خرابیهای جنگ کند. این در حالی است که پیش از این، تنگه هرمز یک آبراه بینالمللی تلقی میشد و عبور از آن رایگان بود.
در واکنش به این خبر، سناتور دموکرات، کریس مورفی با انتقاد شدید از ترامپ گفت که او عملاً کنترل تنگه را به تهران واگذار کرده و «پیروزی تاریخی» به ایران هدیه داده است. وی این اقدام را نشانه «بیکفایتی تکاندهنده» دولت دانست.
الگوی تکراری عقبنشینی از خواستههای حداکثری
توافق اخیر پس از آن حاصل شد که شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، از ترامپ خواست برای فرصت دادن به دیپلماسی، ضربالاجل خود را دو هفته تمدید کند.
بازه زمانی «دو هفتهای» به شگرد همیشگی ترامپ برای خرید وقت تبدیل شده است. او تابستان گذشته نیز اعلام کرد ظرف دو هفته درباره بمباران ایران تصمیم میگیرد، اما پیش از پایان این مهلت، دستور حملاتی را صادر کرد که مدعی بود برنامه هستهای ایران را نابود کرده است. او پیش از این در پرونده جنگ اوکراین و حتی طرحهای داخلی مثل نظام سلامت نیز از همین مهلتهای دو هفتهای استفاده کرده بود که غالباً به نتایج ملموسی ختم نشدند.
ترامپ در ۱۵ ماه نخست دوره دوم ریاستجمهوری خود، بارها خواستههای حداکثری مطرح کرده و سپس از آنها عقب نشسته است. او پیش از این از تعرفههای سنگین موسوم به «روز آزادی» که باعث آشفتگی بازارهای جهانی شده بود، عقبنشینی کرد.
نمونه دیگر این رفتار، ادعای او در اجلاس داووس مبنی بر «تصاحب کامل گرینلند» بود که پس از تهدیدهای فراوان، با ادعای دستیابی به یک «چارچوب توافق» با ناتو، از آن صرفنظر کرد. این در حالی بود که آمریکا پیش از آن هم دسترسی نظامی گستردهای به این منطقه داشت.
با این حال، کاخ سفید شامگاه سهشنبه این تحولات را یک پیروزی بزرگ قلمداد کرد. کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، مدعی شد که اقتدار نظامی آمریکا «حداکثر اهرم فشار» را ایجاد کرد تا ترامپ بتواند در مذاکراتی سخت، راه را برای صلح بلندمدت باز کند. وی افزود: «هرگز توانایی رئیسجمهور ترامپ در پیشبرد منافع آمریکا و میانجیگری برای صلح را دستکم نگیرید.»
