آنچه نزدیک به یک دهه پیش بهعنوان ابتکاری آرام در ترکیه و تحت هدایت امینه اردوغان، بانوی اول ترکیه آغاز شد، امروز به یکی از بلندپروازانهترین و تأثیرگذارترین جنبشهای زیستمحیطی جهان تبدیل شده است.
روز دوشنبه، همزمان با چهارمین سال گرامیداشت «روز جهانی زباله صفر» در کشورهای مختلف، ترکیه در مرکز یک تحول جهانی در نحوه مواجهه بشر با مدیریت پسماند قرار دارد.
پروژه «زباله صفر» در سال ۲۰۱۷ تحت حمایت امینه اردوغان، رئیس افتخاری بنیاد پسماند صفر و رئیس هیئت مشورتی عالی سازمان ملل در این حوزه، آغاز شد و از یک ابتکار داخلی برای بازیافت، به چارچوبی جهانی با رسمیت بینالمللی تبدیل شده است.
مراسم امسال که از مقر سازمان ملل در نیویورک هماهنگ میشود و همزمان در نمایندگیهای دائمی ترکیه در ژنو، نایروبی، پاریس، بروکسل، رم، لندن، برلین، وین، باکو و دیگر شهرها برگزار میشود، بر موضوع ضایعات غذایی و همچنین ریاست آینده ترکیه بر اجلاس کاپ ۳۱ تمرکز دارد.
از زمان آغاز این پروژه، ترکیه موفق شده است ۹۰ میلیون تُن پسماند را بازیافت و به چرخه اقتصادی بازگرداند و ارزشی معادل ۳۶۵ میلیارد لیر ایجاد کند. نرخ بازیافت کشور نیز از ۱۳ درصد در سال ۲۰۱۷ به ۳۷.۵۳ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده و هدفگذاریها رسیدن به ۶۰ درصد تا سال ۲۰۳۵ و ۷۰ درصد تا سال ۲۰۵۳ است.
کارشناسان رشد این ابتکار را چشمگیر توصیف میکنند. کلاوس یورگنس، تحلیلگر سیاسی و استراتژیست ارتباطات، میگوید: ترکیه در حال اجرای ابتکار زباله صفر است که توسط امینه اردوغان، بانوی اول ترکیه آغاز شد و دامنه آن فراتر از کاهش زباله رفته است؛ صرفهجویی در انرژی نیز به بخش مهمی از این برنامه تبدیل شده است.
وی میافزاید: هدفگذاریها ازجمله رسیدن به نرخ بازیافت ۶۰ درصد تا سال ۲۰۳۵، صرفهجویی در انرژی و آب در بیش از ۵۰ میلیون خانه و کاهش معنادار انتشار گازهای گلخانهای قابل توجه است.
دستاوردهای زیستمحیطی این طرح نیز از صرفهجویی انرژی معادل مصرف سالانه برق ۵۴ میلیون خانوار، صرفهجویی آب برابر با مصرف دو سال شهر استانبول تا جلوگیری از انتشار ۱۸۰ میلیون تُن گاز گلخانهای، معادل حذف حدود ۳۶ میلیون خودرو از جادهها در یک سال چشمگیر است.
تبدیل به یک جنبش جهانی
مسیر این ابتکار تا کسب جایگاه جهانی، خود یک دستاورد دیپلماتیک محسوب میشود.
در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۲، مجمع عمومی سازمان ملل قطعنامهای به پیشنهاد ترکیه و با حمایت ۱۰۵ کشور تصویب کرد که ۳۰ مارس را بهعنوان «روز جهانی زباله صفر» تعیین میکند.
در اولین مراسم در سال ۲۰۲۳، امینه اردوغان در جلسه ویژه مجمع عمومی سخنرانی کرد و به عنوان نخستین بانوی اول ترکیه تبدیل شد که از تریبون سازمان ملل سخن میگوید.
در همان نشست، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، تشکیل هیئت مشورتی عالی زباله صفر را اعلام و از اردوغان برای ریاست آن دعوت کرد.
این هیئت در ۱۲ آوریل ۲۰۲۳ با حضور اعضایی از آمریکا، هند، برزیل، مراکش، بلژیک، هلند، شیلی، کلمبیا، بنگلادش و سیرالئون تشکیل شد. پنجمین نشست آن نیز در اکتبر ۲۰۲۵ در استانبول و در چارچوب نخستین «مجمع بینالمللی زباله صفر» در رویدادی سهروزه با حضور نمایندگان بیش از ۱۰۰ کشور برگزار شد.
یورگنس در اینباره میگوید: با برگزاری کاپ ۳۱ در آنتالیا، ترکیه این فرصت را دارد که نشان دهد اجلاسهای اقلیمی میتوانند نتایج ملموس داشته باشند و حتی استانداردهای جدیدی برای جهان تعیین کند.
افزایش آگاهی عمومی
در داخل ترکیه، این جنبش به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است. بیش از ۲۱۷ هزار ساختمان و مجموعه، سیستم مدیریت زباله صفر را اجرا کردهاند و ۲۸ میلیون نفر نیز آموزش دیدهاند.
طرح بازگشت سپرده برای بستهبندیها که از ژانویه ۲۰۲۵ بهصورت آزمایشی آغاز شد، اکنون به ۵۳ استان گسترش یافته و بیش از ۱۲.۵ میلیون واحد بستهبندی از طریق ۸۳۴ دستگاه جمعآوری خودکار بازگردانده شده است.
ترکیه همچنین در سال ۲۰۲۵ با داشتن ۵۷۷ ساحل دارای پرچم آبی، در رتبه سوم جهان قرار گرفت؛ موضوعی که نشاندهنده موفقیت برنامه «زباله صفر آبی» در مقابله با آلودگی دریایی است.
یورگنس میگوید: ترکیه میتواند این رویکرد را به حوزه مسکن نیز گسترش دهد؛ خانههای کممصرف و محلههای پایدار، گام بعدی طبیعی هستند.
این پروژه تاکنون هفت بار جوایز بینالمللی از جمله از سوی فائو، برنامه توسعه سازمان ملل، UN-Habitat، بانک جهانی و دیگر نهادها دریافت کرده است.
به گفته یورگنس، موفقیت این جنبش تنها به سیاستگذاری محدود نیست، بلکه به نحوه ارتباط با مردم نیز وابسته است: حفاظت از محیط زیست فقط تصویب قانون نیست؛ بلکه باید دلیل این سیاستها برای مردم توضیح داده شود.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، اولین امضاکننده «اعلامیه حسن نیت زباله صفر جهانی» بود و تاکنون بیش از ۴۳۸ هزار داوطلب از ۱۳۱ کشور به آن پیوستهاند.
از یک سطل بازیافت در راهروهای دولتی تا تصویب قطعنامهای در سازمان ملل، مسیر زباله صفر در ترکیه نشان میدهد که تحول زیستمحیطی میتواند از سطح ملی آغاز شود و به یک حرکت جهانی تبدیل شود.
زینب جونکار
نظرات بیان شده در این نوشته نظر نویسنده مطلب است و الزاما بازتاب رویکرد تیآرتی فارسی نمیباشد.
