هوش مصنوعی به‌سرعت در حال نفوذ به تمام جنبه‌های زندگی ماست. از بانکداری و امور مالی گرفته تا حوزه‌های خلاقانه‌ای مانند فیلم و روزنامه‌نگاری، هوش مصنوعی توانسته است تغییرات شگرفی ایجاد کند. اما آیا این فناوری قادر است حوزه علم، نیز نفوذ کند؟ و مثلاً جوایز نوبل علمی دریافت کند؟ این پرسشی است که دانشمندان را به تفکر واداشته و به آن پاسخ داده‌اند.

دانشمند ژاپنی، هیرواکی کیتانو، در سال ۲۰۲۱ با پیشنهادی به نام «چالش نوبل تورینگ»، محققان را به ایجاد یک پروژه هوش مصنوعی که بتواند جایزه نوبل را کسب کند، دعوت کرد. این چالش، محققان را به رقابت برای توسعه هوش مصنوعی‌ای دعوت می‌کند که بتواند به طور مستقل، نظریه‌های نوآورانه‌ای را مطرح کرده و کشفیات علمی مهمی را رقم بزند. برخی از دانشمندان در حال ادامه کارهای خود در این راستا هستند.

در حال حاضر، شاهد ظهور نسل جدیدی از سیستم‌های هوش مصنوعی هستیم که به‌عنوان «دانشمندان ربات» شناخته می‌شوند. این سیستم‌ها قادرند داده‌های عظیم را تحلیل کنند، فرضیه‌هایی را مطرح کنند و حتی آزمایش‌هایی را برای تأیید آن‌ها طراحی کنند.

 قابلیت‌های ربات‌های دانشمند و آینده علم

رأس کینگ از دانشگاه چالمز می‌گوید که در حال حاضر حدود ۱۰۰ «ربات دانشمند» تولید شده و تیم او در سال ۲۰۰۹ ربات «دانشمند آدام» را معرفی کرده است. اولین ماشینی که به طور مستقل اکتشافات علمی انجام داد.

رأس کینگ، در گفت‌وگو با خبرگزاری فرانسه (AFP) به بررسی این موضوع پرداخته است.

همان‌طور که کینگ در مصاحبه‌اش اعلام کرده است، ما رباتی داریم که می‌تواند به طور مستقل کشفیات علمی جدید انجام می‌دهد و ایده‌های علمی اصیل تولید کند و به‌صورت خودکار فرضیه‌هایی ایجاد کند و آزمایش‌هایی برای آزمون آن‌ها طراحی کند. آیا کشفیات این ربات‌ها و هوش مصنوعی‌ها می‌توانند برنده جایزه نوبل علمی شوند؟

کینگ توضیح داده است که ربات آدام توانسته است به‌تنهایی ساختارهای ژنی ناشناخته‌ای را در مخمر کشف کند. سپس از ربات دیگری به نام «حوا» می‌گوید که برای تحقیق در مورد کاندیداهای دارویی علیه مالاریا و دیگر بیماری‌های گرمسیری منصوب شده است.

کینگ افزوده است: دانشمندان ربات مزایای بسیاری نسبت به همتایان انسانی خود دارند. آن‌ها قادرند ۲۴ ساعته و ۷ روز هفته کار کنند و داده‌ها را با دقت بسیار بالاتری تحلیل کنند. علاوه بر این، هزینه‌های تحقیقات با استفاده از دانشمندان ربات به طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد.

 تأثیر هوش مصنوعی بر علم و تحقیقات

اینگا استرومکه، استادیار دانشگاه علوم و فناوری نروژ، معتقد است که حرفه علمی در حال حاضر از دست هوش مصنوعی در امان است، اما هوش مصنوعی قطعاً بر نحوه انجام علم تأثیر خواهد گذاشت.

او به مدل هوش مصنوعی، «آلفافولد» اشاره می‌کند که یک مدل هوش مصنوعی است که توسط شرکت دیپ‌مایند وابسته به گوگل ساخته شده و از آن برای پیش‌بینی ساختار سه‌بعدی پروتئین‌ها بر اساس اسیدهای آمینه استفاده شده است.

استرومکه به‌رغم اینکه کشفیات آلفافولد را بسیار مفید می‌داند، تأکید کرده است که این کشفیات اطلاعات زیادی در مورد میکروب‌شناسی ارائه نمی‌دهند.

از نظر استرومکه، مورد آلفافولد در پاسخ به «چرایی و درک» ضعیف است. اگرچه هدف علم، درک عمیق از جهان هستی است و نه صرفاً پیش‌بینی‌های دقیق، موفقیت چشمگیر آلفافولد در پیش‌بینی ساختار پروتئین‌ها، نگاه‌ها را به سمت هوش مصنوعی و پتانسیل آن در کسب معتبرترین جوایز علمی مانند نوبل معطوف کرده است.

جان جامپر و دمیس هسابیس، مغزهای پشت این پروژه، پیش‌ازاین با دریافت جایزه معتبر لسکر در سال ۲۰۲۳، توانایی‌های خود را به اثبات رسانده‌اند.

اکنون، گروه تحلیل‌گر کلاریویت، آن‌ها را در میان نامزدهای اصلی دریافت جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۴ قرار داده است. دیوید پندلبری، رئیس این گروه، ضمن تأیید اهمیت این دستاورد، به این نکته اشاره می‌کند که سرعت پذیرش و تأثیرگذاری این تحقیق در جامعه علمی، برای جوایز نوبلی که معمولاً به اکتشافاتی با قدمت بیشتر تعلق می‌گیرند، غیرعادی بوده و نرمال نیست.

بااین‌حال، او معتقد است که در آینده‌ای نزدیک، شاهد اهدای جوایز نوبل به تحقیقاتی خواهیم بود که در آن‌ها هوش مصنوعی نقش محوری ایفا کرده است. وی بر این باور است که محاسبات پیچیده‌ای که امروزه توسط هوش مصنوعی انجام می‌شود، به‌زودی به بخشی جدایی‌ناپذیر از پژوهش‌های علمی تبدیل خواهد شد و دستاوردهای حاصل از آن، شایسته دریافت بالاترین جوایز علمی خواهند بود.