جام جهانی۲۰۲۶ با میزبانی نهتنها آغازگر اولین جام جهانی با حضور ۴۸ تیم ملی بود بلکه نماد یک گذار عمیق در فوتبال بینالمللی نیز بود. طی بیش از یک ماه، دو نسل در کنار یکدیگر حضور داشتند؛ نسلی که نزدیک به دو دهه بر فوتبال جهان سلطه داشت و با چهرههایی چون لیونل مسی، کریستیانو رونالدو، لوکا مودریچ، روبرت لواندوفسکی، توماس مولر و سون هیونگ-مین شناخته میشد، و نسلی دیگر که قرار است در سالهای آینده نقش اصلی را بر عهده بگیرد.
و دقیقاً همین گذار نسلی، در دیدار فینال به اوج خود رسید. مسی در ۳۹ سالگی بار دیگر آرژانتین را ــ که با میانگین سنی ۲۸٫۹۱ سال، ششمین تیم مسن مسابقات بود ــ به فینال جام جهانی رساند. در سوی دیگر، اسپانیا قرار داشت که با یکی از جوانترین ترکیبهای مسابقات، با میانگین سنی ۲۶٫۷ سال، دومین عنوان قهرمانی جهان خود را به دست آورد. قهرمانی این تیم که بر پایه مالکیت توپ، پرس شدید و عمق کار گروهی شکل گرفته بود، نشان داد که گذار نسلی دیگر صرفاً یک وعده نیست، بلکه به واقعیت تبدیل شده است.
این تحول، قالب رقابتها را نیز دربر گرفت. افزایش تعداد تیمها نهتنها از سطح رقابتها نکاست، بلکه زمینه ظهور بازیگران جدید را فراهم کرد؛ بهگونهای که ۹ تیم از ۱۰ تیم آفریقایی حاضر در مسابقات به مرحله حذفی راه یافتند. کیپ ورد یکی از شگفتیهای بزرگ این دوره بود؛ نروژ که تنها چهارمین حضور خود در جام جهانی را تجربه میکرد و پس از ۲۸ سال غیبت بازگشته بود، برزیل را حذف کرد؛ و هر چهار تیمی که برای اولینبار در جام جهانی حضور داشتند یعنی کیپ ورد، کوراسائو، اردن و ازبکستان در اولین حضورشان در جام جهانی موفق به گلزنی شدند.
و این تحول فراتر از اینها نیز رفت. جام جهانی مشترک ۲۰۲۶ نقطه عطفی در مقیاس خود این رقابتها بود. پیش از این، هیچ جام جهانیای تا این اندازه تیم، مسابقه، هوادار و شهر میزبان را به حرکت درنیاورده بود. این دوره، بیش از آنکه صرفاً یک جام جهانی تاریخی باشد، جامی بود که برای شکستن تمامی رکوردهای شناختهشده طراحی شده بود.
جام جهانی رکوردها
رکوردزنی هدفی بود که در این جام جهانی محقق شد. اولین جام جهانی با حضور ۴۸ تیم، ۱۰۴ مسابقه و ۳۰۸ گل، بیش از ۶٫۸ میلیون تماشاگر را به ورزشگاهها کشاند و میانگین ظرفیت ورزشگاهها به ۹۹٫۷ درصد رسید؛ رقمی که تقریباً دو برابر رکورد سابق حضور تماشاگران در جام جهانی ۱۹۹۴ آمریکا بود، زمانی که ۳٫۵ میلیون نفر مسابقات را از نزدیک تماشا کردند.
همزمان، زیستبوم دیجیتال این تورنمنت نیز به ابعادی بیسابقه رسید؛ بهطوریکه پلتفرمهای رسمی فیفا حدود ۳۴ میلیارد ایمپرشن ۲ میلیارد اینتراکشن و بیش از ۲۰ میلیارد بازدید ویدئویی ثبت کردند. دیدار نهایی میان اسپانیا و آرژانتین نیز این گستره را تکمیل کرد و به پربینندهترین پخش تلویزیونی تاریخ تلویزیون اسپانیا تبدیل شد؛ بهگونهای که در اوج بینندگان، سهم مخاطبان به ۹۱٫۲ درصد رسید.
ابعاد اقتصادی این رقابتها نیز به همان اندازه بارز بود. فیفا درآمدی بیش از ۱۳ میلیارد دلار را برای چرخه مالی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ پیشبینی کرده بود؛ رقمی که بیش از دو برابر درآمد دوره قبل، منتهی به جام جهانی قطر ۲۰۲۲، محسوب میشود. جام جهانی ۲۰۲۶ بیتردید موتور اصلی این دستاورد بود؛ بهگونهای که فیفا تنها برای سال ۲۰۲۶ درآمدی معادل ۸ میلیارد و ۹۱۱ میلیون دلار در بودجه خود پیشبینی کرده بود. بدین ترتیب، جام جهانی مشترک ۲۰۲۶ به سودآورترین رویداد ورزشی تاریخ تبدیل شد و بهمراتب از ۴ میلیارد و ۴۸۰ میلیون یورویی که بازیهای المپیک پاریس ۲۰۲۴ ایجاد کردند، فراتر رفت.
با این حال، این منافع بهطور یکسان توزیع نشد. از یک سو، سه کشور میزبان تا حد زیادی از ساخت گسترده ورزشگاههای جدید پرهیز کردند و با استفاده از زیرساختهای موجود، خطر شکلگیری «فیل سفید» (پروژههای پرهزینه و کماستفاده) را کاهش دادند. اما با وجود این، هزینههای عمومی همچنان بالا باقی ماند؛ چراکه امنیت، حملونقل، خدمات اضطراری و زیرساختهای موقت عمدتاً بر عهده دولتها بود.
از این رو، توزیع منافع اقتصادی بهشدت نامتوازن بود. ایالات متحده با میزبانی ۷۸ مسابقه از مجموع ۱۰۴ مسابقه، ۱۱ مورد از ۱۶ شهر میزبان و تمامی دیدارهای مرحله حذفی از یکچهارم نهایی تا فینال، بیشترین سود مطلق را به دست آورد. این جایگاه محوری، بخش عمده هزینههای مربوط به اقامت، رستورانها، حملونقل و تجارت را به شهرهای این کشور هدایت کرد. کانادا بازده اقتصادی محدودتری داشت، اما نسبتاً کارآمد عمل کرد؛ در حالی که مکزیک، با وجود ثبت درآمد قابلتوجه از گردشگری در سه شهر میزبان خود، به نتایجی پایینتر از انتظارات اولیه دست یافت.
در مجموع، جام جهانی مدلی را تثبیت کرد که در آن فیفا درآمدهای مستقیم تجاری را در اختیار گرفت، در حالی که ایالات متحده به لطف مقیاس میزبانی و اهمیت مسابقاتی که برگزار کرد، بخش عمده منافع اقتصادی سرزمینی را به خود اختصاص داد. با این حال، ارزیابی یک جام جهانی تنها به نتایج مالی آن محدود نمیشود.
تأثیر اجتماعی جام جهانی ۲۰۲۶ بر کشورهای میزبان
پرسش اصلی چیز دیگری است؛ کدام کشور توانست جام جهانی را به ابزاری برای ارتقای جایگاه ملی خود تبدیل کند؟ پاسخ، کمتر به تأثیر اقتصادی فوری و بیشتر به توانایی تبدیل یک رویداد ورزشی به میراثی سیاسی، اجتماعی و نمادین بستگی دارد.
ایالات متحده از نظر ارتقای جایگاه بینالمللی، برنده بزرگ این رقابتها بود. این تورنمنت توانایی این کشور را در برگزاری رویدادهای عظیم ورزشی در مقیاس جهانی، با ورزشگاههایی تقریباً مملو از تماشاگر، رکوردهای جدید مخاطبان و میلیونها بازدیدکننده، به اثبات رساند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از کاخ سفید این رقابتها را «بهترین جام جهانی تاریخ» توصیف کرد و بر عظمت و امنیت آن تأکید داشت.
هرچند تیم ملی آمریکا از نظر ورزشی پایینتر از انتظارات ظاهر شد، اما این جام جهانی این برداشت را تقویت کرد که ایالات متحده اکنون یکی از مهمترین بازارهای فوتبال جهان است. این تصور که ایالات متحده اکنون به یکی از کشورهای مهم فوتبال جهان تبدیل شده، بیش از گذشته تقویت شد؛ هرچند انتظار میرود این موفقیت در میزبانی، در آینده با موفقیتهای ورزشی این کشور نیز همراه شود.
در مقابل، کانادا احتمالاً بیشترین پیشرفت نسبی را تجربه کرد. جام جهانی این تصور را تثبیت کرد که فوتبال این کشور در بهترین دوره تاریخ خود قرار دارد. صعود برای اولینبار به مرحله حذفی، کسب اولین پیروزیهای تاریخ این کشور در جام جهانی و عملکرد تیمی که اکنون از آن بهعنوان «نسل طلایی» یاد میشود، موجب تقویت هویت ملی پیرامون فوتبال شد.
در کنار این موضوع، ارزیابیهای عمدتاً مثبت از نحوه برگزاری مسابقات در تورنتو و ونکوور و همچنین ثبت رکوردهای جدید در میزان بینندگان تلویزیونی نیز به این موفقیت افزود. اکنون چالش اصلی آن است که این شور و اشتیاق از طریق تقویت لیگ برتر فوتبال کانادا، توسعه ساختارهای استعدادیابی و پرورش نسلهای آینده و ایجاد پایگاهی پایدار از هواداران، فراتر از هیجان مقطعی این رقابتها، به میراثی پایدار تبدیل شود.
مکزیک اما راهبرد متفاوتی را در پیش گرفت. این کشور با آگاهی از اینکه نمیتواند از نظر مقیاس اقتصادی یا نقش سازماندهی با ایالات متحده رقابت کند، تلاش کرد جام جهانی را به ابزاری برای انسجام اجتماعی و تقویت هویت ملی فوتبال خود تبدیل کند.
از این منظر، نتیجه را میتوان مثبت ارزیابی کرد. دیدار مرحله یکهشتم نهایی برابر انگلیس، با نزدیک به ۶۰ میلیون بیننده از طریق تلویزیون آزاد و پلتفرمهای دیجیتال، به پربینندهترین مسابقه فوتبال قرن بیستویکم در مکزیک تبدیل شد. همچنین، یک نظرسنجی ملی نشان داد که سه نفر از هر چهار مکزیکی عملکرد تیم ملی را مثبت ارزیابی کردهاند. هرچند این تیم از نظر ورزشی به موفقیتی تاریخی دست نیافت، اما چیزی را که طی چندین دوره جام جهانی از دست داده بود، دوباره به دست آورد و آن امید و باور جمعی بود. این رقابتها پرسشی را مطرح کرد که تا چندی پیش غیرممکن به نظر میرسید: «یعنی واقعاً میشود؟ و اینگونه، چشماندازی امیدوارانه برای سال ۲۰۳۰ شکل گرفت.
جام جهانی ۲۰۲۶ و آینده فوتبال؛ صعود آمریکای شمالی و عقبنشینی چین
میراث جام جهانی ۲۰۲۶ با میزبانی مشترک تنها میزبانان آن را بازتعریف نکرد، بلکه نگاهها را نیز به سوی مدعیان آینده میزبانی جام جهانی معطوف ساخت.
در اواسط دهه گذشته، شی جینپینگ سه رؤیای بزرگ فوتبالی شامل بازگشت به جام جهانی، میزبانی این رقابتها و در نهایت، قهرمانی در آن را برای چین ترسیم کرده بود. این اهداف همزمان با قرار گرفتن فوتبال در دستور کار دولت چین دنبال شد و اصلاحات، سرمایهگذاریها و روند بینالمللیسازی این رشته را به همراه آورد؛ همچنین انتظارها درباره ارائه نامزدی چین برای میزبانی جام جهانی را افزایش داد.
امروز اما شرایط متفاوت است. تیم ملی چین بار دیگر از راهیابی به جام جهانی ۲۰۲۶ بازماند و نتایج آن همچنان فاصله زیادی با اهداف اولیه دارد. افزون بر این، انتخاب عربستان سعودی بهعنوان میزبان جام جهانی ۲۰۳۴، رؤیای میزبانی چین را به تعویق انداخته است؛ زیرا نظام چرخش میزبانی میان کنفدراسیونها، احتمال برگزاری دوباره این رقابتها در آسیا در سال ۲۰۳۸ را بسیار اندک میکند. از این رو، واقعبینانهترین افق برای نامزدی چین، دستکم به دهه ۲۰۴۰ منتقل شده است.
در مقابل، موفقیت جام جهانی ۲۰۲۶ با میزبانی مشترک جایگاه آمریکای شمالی را بهعنوان یک بازار مهم و بستری برای برگزاری رویدادهای بزرگ فوتبال بیش از پیش تقویت کرد. از این پس، رقابت تنها بر سر اینکه چه کشوری میتواند میزبان جام جهانی باشد نخواهد بود، بلکه بر سر این خواهد بود که چه کشوری میتواند موفقیت در برگزاری این رویداد را به میراثی اقتصادی، اجتماعی و در عرصه اعتبار و نفوذ بینالمللی تبدیل کند.
دانیل مورالس رووالکابا
نظرات بیان شده در این نوشته نظر نویسنده مطلب است و الزاما بازتاب رویکرد تیآرتی فارسی نمیباشد.
