تغییر جهت اعلامشده دولت آبلاردو د لا اسپرییِیا، رئیسجمهور کلمبیا، به سوی اسرائیل صرفاً به یک بازتنظیم دیپلماتیک محدود نمیشود.
وعده ایجاد یک رابطه دوجانبه به شکلی که هرگز پیش از این وجود نداشته، بازگشایی سفارت کلمبیا در قدس اشغالی، بهرسمیت شناختن حاکمیت اسرائیل بر بلندیهای اشغالی جولان و ازسرگیری روابط اقتصادی و تجاری، همگی از تحولی گستردهتر در سیاست خارجی کلمبیا حکایت دارند.
در همین راستا، انتظار میرود حدود ۳۰ شرکت اسرائیلی در ماههای آینده به کلمبیا سفر کنند تا فرصتهای سرمایهگذاری را بررسی کنند؛ موضوعی که پس از دیدار مائوریسیو گومز، وزیر تجارت، با بتسی برنز کورن، رئیس کنفرانس روسای سازمانهای عمده یهودی آمریکا، تایید شد.
در پشت این چرخش و تغییر جهت، مسئلهای گستردهتر پدیدار میشود؛ احتمال احیا و گسترش یک معماری امنیتی که فناوری نظامی، نظارت، اطلاعات، همکاری با واشنگتن و مشارکت روزافزون بخش خصوصی در وظایف راهبردی دولت را به یکدیگر پیوند میدهد.
در وبسایت رسمی حزب سیاسی دِ لا اسپرییِیا، مدافعان وطن، آمده است که همکاری بیشتر با صنایع دفاعی اسرائیل، فرصتهایی برای انتقال فناوری، ایجاد مشاغل تخصصی و تقویت بخشهایی مانند امنیت سایبری و اطلاعات نظامی فراهم میکند.
این حرکت تکنولوژیک که بهعنوان بخشی از استراتژی مقابله با آنچه این حزب جرایم سازمانیافته مینامد معرفی شده است، میتواند به یکی از محورهای روابط جدید با اسرائیل تبدیل شود. از نظر برخی کارشناسان در تلآویو، همکاریهای امنیتی حتی میتواند دامنه بسیار گستردهتری پیدا کند. آلبرتو اسپکتوروفسکی، دانشمند علوم سیاسی، میگوید: هر آنچه با امنیت دولت ارتباط داشته باشد، مستلزم همکاری گسترده با اسرائیل خواهد بود.
او میافزاید: کلمبیا آن را درخواست خواهد کرد، اسرائیل آن را فراهم خواهد کرد و این رابطه تقویت خواهد شد.
در اصل، بر اساس تحلیلی که در روزنامه تایمز اسرائیل منتشر شده است، موضوع صرفاً تشریفات دیپلماتیک نیست؛ بلکه پیامی حسابشده برای سراسر منطقه است، آن هم در زمانی که اسرائیل پس از سالها تضعیف روابط، به دنبال بازسازی ائتلافهای خود در آمریکای لاتین است.
بنابراین، بُعد امنیتی میتواند به یکی از اصلیترین نقاط همگرایی در این مرحله جدید تبدیل شود و سیاست خارجی را با فناوری نظامی، اطلاعات و ظرفیتهای نظارتی پیوند دهد.
بازوهای تکنولوژیک اسرائیل در آمریکای لاتین
با این حال، این روند نیز با دولت کنونی آغاز نشده است. پیشینه آن به دههها همکاری نظامی و اطلاعاتی میان کلمبیا و اسرائیل بازمیگردد.
در دوران دولت ویرجیلو بارکو، رئیسجمهور سابق کلمبیا (۱۹۸۶ تا ۱۹۹۰)، تحقیقات روزنامهنگاری از حضور و مشاوره رافی ایتان، مأمور اسرائیلی، خبر دادند که گفته میشود در زمینه مسائل امنیتی و حفاظت از رئیسجمهور مورد مشورت قرار گرفته بود. برخی تحقیقات بعدی نیز پرسشهایی درباره ارتباط احتمالی میان حضور او در کلمبیا و تشدید خشونت علیه اعضای حزب چپگرای اتحاد وطنی مطرح کردند.
این ادعا جنجالبرانگیز شد و برخی از جنبههای آن بعدها تکذیب یا مورد تردید قرار گرفت. خود این تحقیق روزنامهنگاری تصریح میکند که هیچ مدرکی درباره وجود ارتباط میان ایتان و قتل اعضای اتحاد وطنی وجود ندارد، هرچند تاکید میکند که حضور او در کلمبیا از نظر زمانی با افزایش شدید این قتلها از سال ۱۹۸۷ همزمان بود.
سالها بعد، دادگاه بینآمریکایی حقوق بشر مسئولیت دولت کلمبیا در قبال نابودی و خشونت سیاسی علیه اعضا و فعالان این حزب را به رسمیت شناخت.
در دوران دولت آلوارو اوریبه، رئیسجمهور سابق (۲۰۰۲ تا ۲۰۱۰)، روابط نظامی میان کلمبیا و اسرائیل در چارچوب سیاست امنیتی و تقویت تواناییهای نیروهای عمومی عمیقتر شد. گالیل، تفنگ تهاجمی ساخت اسرائیل، به یکی از نمادهای این روابط تبدیل شد و انتقال فناوری و همکاری در زمینه هواگردها، اطلاعات، نظارت و دیگر سامانههای نظامی نیز آن را همراهی کرد.
پس از آن، شرکت ایندومیل، وابسته به وزارت دفاع کلمبیا، از طریق توافقهای انتقال فناوری با اسرائیل نسخههای داخلی سلاح تهاجمی گالیل را توسعه داد و نشان داد که چگونه یک وابستگی اولیه میتواند به ظرفیت صنعتی داخلی نیز تبدیل شود.
گسست سیاسی و دیپلماتیک با اسرائیل در دوران دولت گوستاوو پترو، رئیسجمهور پیشین (۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶)، نقطه چرخشی در این مسیر بود.
در اکتبر ۲۰۲۳، اسرائیل همکاری و صادرات نظامی به کلمبیا را متوقف کرد. سپس در فوریه ۲۰۲۴، پترو توقف خریدهای جدید تسلیحاتی از اسرائیل را اعلام کرد و در اول مه نیز قطع روابط دیپلماتیک را اعلام کرد.
همزمان، کلمبیا در مسیر استراتژی برای خودمختاری صنعتی در حوزه دفاع پیش رفت. پروژه سلاح جگوار که بهعنوان نماد حاکمیت تکنولوژیک، صنعتی و راهبردی توصیف شده است، در سال ۲۰۲۰ از سوی ایندومیل آغاز شد. نام این سلاح ادای احترام به حیوانی است که نماد قدرت، هوش، سازگاری، دقت، تسلط بر قلمرو و پیوند با جنگل و طبیعت قاره آمریکا دانسته میشود و طی قرنها نمادی نیاکانی برای مردمان بومی آمریکا بوده است.
این تفنگ در مه ۲۰۲۶ بهطور رسمی معرفی شد و بهعنوان یک محصول داخلی با هدف تقویت حاکمیت کشور عرضه شد. جگوار در مقایسه با گالیل که در حال حاضر توسط نیروهای کلمبیایی استفاده میشود، بهبودهای مهمی را در خود جای داده است.
البیت سیستمز و ردپای آن در منطقه
بُعد تجاری این موضوع اجازه میدهد دامنه بالقوه این رابطه با وضوح بیشتری مشاهده شود. در دسامبر ۲۰۲۱، ارتش کلمبیا با البیت سیستمز یکی از اصلیترین شرکتهای اسرائیلی در بخش دفاع و فناوری برای یک سامانه نظارت و شناسایی مرزی و یک مرکز فرماندهی و کنترل در مرز با ونزوئلا به ارزش حدود ۳۰ میلیون دلار قرارداد امضا کرد.
این قرارداد در چارچوب یک توافق دوجانبه کلمبیا و اسرائیل منعقد شد. موضوع صرفاً خرید تجهیزات نبود؛ بلکه به معنای وارد کردن ظرفیتهای فناورانه توسعهیافته توسط یک شرکت اسرائیلی به مدیریت امنیت یک قلمرو راهبردی بود.
حضور البیت و دیگر شرکتهای اسرائیلی در سراسر آمریکای لاتین گسترش یافته است.
مطالعات دانشگاهی استفاده منطقهای از پهپادهای هرمس ۴۵۰ و هرمس ۹۰۰ را مستند کردهاند؛ سامانههایی که توسط البیت توسعه یافتهاند و ظرفیتهای اطلاعاتی، نظارتی، کسب هدف و شناسایی را در خود ادغام میکنند. برزیل، شیلی و مکزیک از جمله کشورهای آمریکای لاتین هستند که از چنین پلتفرمهایی استفاده کردهاند. خود این شرکت نیز وجود قراردادهایی را تایید کرده است که با هدف نوسازی سامانههای هرمس ۹۰۰ مورد استفاده مشتریان آمریکای لاتین منعقد شدهاند.
این موضوع زمانی ابعادی بهویژه حساس پیدا میکند که فناوری نظامی با نظارت دیجیتال تلاقی مییابد. در سال ۲۰۲۴، دادستانی کلمبیا تحقیقاتی را آغاز کرد درباره خرید و استفاده ادعایی از نرمافزار پگاسوس که توسط شرکت اسرائیلی گروه اناساو توسعه یافته و توزیع آن تحت کنترل وزارت دفاع اسرائیل قرار دارد. در این شکایت به عملیاتی به ارزش حدود ۱۱ میلیون دلار و پرداختی ادعایی به صورت نقدی اشاره شده بود. این تحقیقات باید، از جمله، مشخص میکرد که آیا این خرید واقعاً انجام شده است و در صورت انجام، از آن برای چه اهدافی استفاده شده است.
اکوادور نمونه مهم دیگری را ارائه میدهد. در دسامبر ۲۰۲۴، مجلس ملی این کشور با ۱۱۱ رأی، آغاز روند نظارتی درباره استفاده ادعایی از نرمافزار پگاسوس علیه روزنامهنگاران، مخالفان و فعالان را تصویب کرد. این قطعنامه دستور حضور مدیر مرکز اطلاعات راهبردی را صادر کرد و از سفارت اسرائیل نیز درباره استفاده ادعایی از این برنامه در خاک اکوادور اطلاعات خواست. بار دیگر، اهمیت موضوع در یک پرسش نهادی نیز نهفته است؛ چه کسی این فناوریها را خریداری میکند؟ تحت چه نظارتی، علیه چه کسانی میتوان از آنها استفاده کرد و چه سازوکارهایی برای تضمین حقوق اساسی وجود دارد؟
این روند همزمان با تحولی گستردهتر در امنیت منطقهای رخ میدهد؛ مشارکت روزافزون شرکتهای خصوصی در وظایفی که بهطور سنتی در انحصار دولت بودهاند. در این زمینه، مورد هائیتی نمونهای روشنگر است.
شرکت خصوصی امنیتی وکتوس گلوبال، مرتبط با اریک پرینس، بنیانگذار شرکت جنجالی بلکواتر، از سال ۲۰۲۵ در هائیتی از طریق عملیاتهایی با پشتیبانی پهپاد علیه گروههای مسلح فعالیت میکند. پرینس همچنین اعلام کرده است که به توافقی بلندمدت با دولت هائیتی دست یافته که بر اساس آن، پس از تثبیت اوضاع، این شرکت میتواند در احیای نظام وصول مالیات مشارکت داشته باشد.
در سال ۲۰۲۶، خبرگزاری رویترز گزارش داد که مقامهای آمریکایی در حال بررسی همکاری نزدیکتر با این شرکت هستند، در حالی که سازمانهای حقوق بشری نسبت به مرگ غیرنظامیان مرتبط با حملات پهپادی ابراز نگرانی کردهاند.
خصوصیسازی وظایف امنیتی
در همین حال، خصوصیسازی وظایف امنیتی پرسشهایی را درباره حاکمیت، پاسخگویی و مسئولیت حقوقی مطرح میکند.
این بحث منحصر به آمریکای لاتین نیست؛ شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد یک گروه کاری را با هدف تدوین چارچوبی بینالمللی برای تنظیم، نظارت و کنترل فعالیتهای شرکتهای نظامی و امنیتی خصوصی تشکیل داده است. مسئله اصلی این است که واگذاری وظایف قهری به خارج از ساختار دولت میتواند شناسایی مسئولیتها در زمان وقوع سوءاستفادهها را پیچیدهتر کند.
در این چارچوب باید نقش سیاسیای را نیز بررسی کرد که اسرائیل برای راستهای جدید به دست آورده است. روزنامهنگار پابلو استفانونی بررسی کرده است که چگونه دفاع از اسرائیل، برای بخشهایی از راست افراطی، به مسیری برای مشروعیتیابی پس از سال ۱۹۴۵ تبدیل شده است؛ دورهای که یهودستیزی یکی از مشخصههای تاریخی بخش بزرگی از جریانهای راست رادیکال اروپا بود.
استفانونی در تحلیل خود میگوید که ضدِ یهودستیزی میتواند بهطور همزمان هم بهعنوان سازوکاری برای مشروعیتیابی و هم بهعنوان ابزاری برای تقابل با گروههایی مانند مسلمانان، فلسطینیها و جریانهای ترقیخواه عمل کند. این برداشتی از سوی نویسنده است که به درک این موضوع کمک میکند که چرا رابطه با اسرائیل امروز از عرصه صرفاً نظامی یا تجاری فراتر رفته است.
در چنین چشماندازی، کلمبیا موردی بهویژه قابل توجه است. دولت جدید د لا اسپرییِیا پیشنهاد کرده است همکاری نظامی با اسرائیل از سر گرفته شود و اتحاد راهبردی با واشنگتن تقویت شود. تحلیلگرانی که از سوی تیآرتی ورلد مورد استناد قرار گرفتهاند، این پروژه را با احتمال تعمیق همکاری فناورانه اسرائیل در حوزههای امنیت، اطلاعات و مبارزه با قاچاق مواد مخدر مرتبط دانستهاند؛ در چارچوب منطقی که برخی آن را طرح کلمبیا ۲.۰ مینامند.
امنیت برای چه کسی و حاکمیت برای چه؟
مسئله اساسی فقط این نیست که هر دولت چه سلاحها، پلتفرمها یا نرمافزارهایی خریداری میکند، بلکه این است که وقتی اطلاعات، نظارت، پهپادها، امنیت سایبری و ظرفیتهای نظامی با شرکتهای خصوصی و ائتلافهای بینالمللی پیوند میخورند، چه نوع زیرساخت امنیتیای ساخته میشود. در چنین بستری، وابستگی بیشتر فناورانه میتواند به وابستگی بیشتر راهبردی نیز منجر شود، بهویژه زمانی که ظرفیتهای حیاتی به تامینکنندگان خارجی وابسته میشوند.
تجربه آمریکای لاتین ما را وادار میکند پرسشهایی فراتر از خرید تجهیزات مطرح کنیم. چه کسی تهدیدها را تعریف میکند؟ چه کسی دادهها را مدیریت میکند؟ چه شرکتهایی مشارکت دارند؟ چه سازوکارهای نظارتی وجود دارد؟ و مهمتر از همه، چه منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی در پس این معماریهای جدید امنیتی در حال گسترش است؟
این پرسش زمانی اهمیت ویژهای پیدا میکند که فناوری، امنیت و زیرساخت با سرزمینها و داراییهای راهبردی پیوند میخورند. در کلمبیا، نزدیکشدنها به شرکت دولتی اسرائیلی مکوروت و احتمال مشارکت آن در مسائل مدیریت آب مرتبط با محیط پیرامونی پاراموی سوماپاز، بار دیگر بحث درباره این را مطرح کرده است که چه کسی درباره آب و اکوسیستمهای راهبردی تصمیم میگیرد.
از این رو میتوان پرسید، آیا وابستگی در حوزه دفاع و نظارت میتواند درهای جدیدی را به روی مداخله شرکتها در سرزمینها، آب، مواد معدنی، تنوع زیستی و زیرساختهای حیاتی باز کند؟ چه کسبوکارهایی در پس این ائتلافها در حرکتاند و چه کسی ارزش حاصل از داراییهای راهبردی را تصاحب میکند؟
این مناقشه فقط تکنولوژیک یا نظامی نیست؛ بلکه مناقشهای درباره حاکمیت و آینده سرزمینها نیز هست. در آمریکای لاتینی که سرشار از آب، مواد معدنی، تنوع زیستی و انرژی است، تبدیل امنیت به دروازهای برای وابستگیهای جدید میتواند دامنه تصمیمگیری دولتها و جوامع درباره داراییهای مشترکشان را محدود کند.
حاکمیت ملتها بر سرزمینهایشان نمیتواند هزینه پنهان هیچ ائتلافی باشد.
آلفونسو اینسواستی رودریگز
نظرات بیانشده در این نوشته نظر نویسنده مطلب است و الزاما بازتاب رویکرد تیآرتی فارسی نمیباشد.
