فرونشست زمین در ایران؛ هر روز بدتر از دیروز
قرارگیری در منطقه نیمهخشک و غیرمولد از لحاظ کشاورزی، تغییرات اقلیمی شدید و عدم بازتعریف سیاستهای اقتصادی، جمعیتی و آبی در ایران، این کشور را با بحران فرونشست زمین مواجه کرده است
ایران دارای بالاترین نرخ فرونشست زمین در بین کشورهای جهان است که موجب آسیب جبرانناپذیر به مخازن آبهای زیرزمینی این کشور شده است. در جدیدترین گزارشهای مطالعاتی بر روی تبعات منفی کاهش منابع آبهای زیرزمینی در ایران، حدود ۳.۵ درصد مساحت کل این کشور با خطر فرونشست زمین دستوپنجه نرم میکند.
در تعریف فرونشست زمین به دو عامل طبیعی یا انسانی برمیخوریم که باعث کاهش ارتفاع سطح زمین درنتیجه تغییرات اقلیمی، استخراج آب، نفت یا گاز از زمین، کاهش سطح آب زیرزمینی، یا فشرده شدن لایههای خاک و سنگ، میشود. این عوامل باعث تخریب زیرساختها، تغییر در مسیر آبها و تأثیرات زیستمحیطی جبرانناپذیر که در پی فرونشست زمین پدید میآیند، میشود.
افزایش مهاجرت به شهرهای صنعتی و تسریع فرونشست در آن مناطق
طی یک تحقیق علمی، با بررسی عوارض استخراج آبهای زیرزمینی بر روی حدود شش هزار تصویر ماهوارهای بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۰ در ایران، سخن از نابودی کامل و یا در معرض نابودی بعضی از سفرههای آب زیرزمینی بهمیان آورده شده است که زندگی ۹۰ درصد از ساکنان جغرافیای ایران را به خطر خواهد انداخت.
از سویی دیگر بدلیل تمرکز ناعادلانه ثروت و امکانات در چندین استان، شاهد مهاجرت سیل عظیمی از جمعیت از سرتاسر ایران به آن استانها بودیم که بهدلیل نادیده گرفتن توان سرزمینی آن مناطق، هم باعث مصرف بیشازحد آب و خالی شدن سفرههای زیرزمینی آنها شده و هم با انتقال منابع آبی دیگر استانها به آنجا، حوزههای آبی آنها را نیز با این مشکل مواجه کردهاند. همچنین با درنظر نگرفتن نیازهای آبی و عدم بازتعریف آنها، شهرهای بزرگ صنعتی مثل اصفهان، تهران و مشهد از لحاظ اقتصادی روزبهروز قدرتمندتر شدند و این مهم باعث هجوم زیاد جمعیت بدلیل مشکلات اقتصادی به این شهرهای پررونق شد. به دنبال بحران جمعیتی، نیاز آبی بالا رفته و در پی افزایش بهرهبرداری از آبهای زیرزمینی و با تخصیص پروژههای مخرب مثل انتقال بین حوزهای آب یا اقداماتی از این دست، شاهد تسریع در بحران فرونشست هستیم.
فرونشست در مناطق مختلف با عوارضی متفاوت
در ایران ۷۰ درصد از دشتها جزو دشتهای ممنوعه، ۱۷ درصد از آنها فاقد پتانسیل و ۱۳ درصد نیز آزاد برای کشاورزی بوده که اکثر دشتهای آزاد با مشکل از بین رفتن تخلخلهای خاکی مواجه هستند؛ نمونه آن دشت ورامین است که برخی از اراضی آن بهدلیل مشکلات بهوجود آمده از فرونشست زمین غیر قابل کشت شدهاند.
فرونشست زمین به ایجاد فروچالهها کمک کرده و موجب جمع شدن آبهای بارشی و در نهایت موجب بروز سیل میشوند؛ نمونه این پدیده در دشت گلستان بهوقوع پیوست که از یک سو با بحران کم آبی مواجه است و از سوی دیگر دچار سیلابهای شدید میشود.
در آخرین تصاویر ماهوارهای از ایران، کارشناسان از فرونشست گسترده در این کشور خبر میدهند که در اکثر مناطق این نرخ به ۱۰ سانتیمتر میرسد. نکته وحشتناک این دادهها فرونشست سالانه ۳۵ سانتیمتری در استان کرمان است که نیازمند اقدام مؤثر فوری و سیاستی منسجم در زمینه مدیریت منابع آب زیرزمینی این استان میباشد.
در حالیکه به اعتقاد کارشناسان حوزه خاک و آب و بر اساس استانداردهای جهانی، باید برای فرونشستهای چهار میلیمتری تا حداکثر سه سانتیمتری ستاد بحران تشکیل شود، همچنان در استانهای مختلف ایران مجوز حفر چاه صادر میشود.
در گزارش دیگر، در یک اتفاق دور از انتظار، فرونشست زمین به دنبال کاهش ۷۰ درصدی آبهای زیرزمینی در استان آذربایجانغربی دیده شده و به دنبال کاهش تراز آبی دریاچه اورمیه, سواحل شرقی این دریاچه و در منطقه بین دیزج خلیل و بندر شرفخانه، شکافها و حفرههای فرونشستی در طول ۲ کیلومتری این مسیر مشاهده شده است.
در نظر گرفتن نقشه فرونشست در برنامههای گسترش شهری، طرح فاضلاب شهری و مترو، ممانعت از گسترش پهنههای کشاورزی در مناطق فرونشست، مدیریت منابع آب، اصلاح الگوی کشت، اصلاح روشهای آبیاری، اجرای طرحهای آبخیزداری و هزاران اقدام تخصصی و کارشناسی شده از روشهای جلوگیری از فرونشست میباشند که تمامی آنها بهجای اقدامات فوری و اورژانسی، در کشوی مسئولان ذیربط ایران درحال خاک خوردن هستند.