سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) و صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) روز چهارشنبه، چهارم نوامبر ۲۰۲۶، در گزارشی مشترک با عنوان «گزارش وضعیت آموزش در افغانستان در سال ۲۰۲۶» اعلام کردند که ۵۳ درصد کودکان این کشور در سن تحصیل ابتدایی همچنان خارج از نظام آموزش عمومی رسمی قرار دارند؛ این در حالی است که تقاضا برای آموزش همچنان بالا است.
این گزارش نشان می‌دهد که تداوم محدودیت‌های آموزشی برای دختران و زنان، سرمایه‌گذاری ناکافی، رشد جمعیت، شرایط اضطراری مکرر و بازگشت گسترده شهروندان افغانستان به کشور، شکاف میان تقاضا برای آموزش و ظرفیت نظام آموزشی برای پاسخ‌گویی به این تقاضا را افزایش داده است.
بر اساس این گزارش، محرومیت دختران نوجوان از آموزش متوسطه همچنان ادامه دارد و از سال ۲۰۲۱ تاکنون، بیش از ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار دختر از دسترسی به این حق محروم شده‌اند.
آموزش مبتنی بر جامعه، برنامه‌های سوادآموزی و توسعه مهارت‌ها، آموزش از راه دور و دیجیتال و تدریس خصوصی از معدود مسیرهای آموزشی باقی‌مانده برای دختران نوجوان به شمار می‌روند که به تأکید این دو نهاد، به‌هیچ‌وجه پاسخ‌گوی نیازهای آموزشی آنان نیستند.
تا اکتبر ۲۰۲۶، حدود ۵ هزار و ۳۰۰ کلاس آموزشی مبتنی بر مشارکت جوامع محلی در افغانستان فعالیت داشتند که حدود ۱۶۲ هزار نفر در آن‌ها آموزش می‌دیدند و ۶۴ درصد این افراد دختر بودند.
یونسکو و یونیسف تأکید کرده‌اند که این شیوه‌های آموزشی نمی‌توانند جایگزین آموزش حضوری در مدارس شوند یا حق بنیادین دختران برای دسترسی به آموزش رسمی را تأمین کنند.
افزایش جمعیت در سن تحصیل و فشار بر نظام آموزشی
بر اساس یافته‌های این گزارش، جمعیت در سن تحصیل افغانستان از حدود ۱۰ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۱۹ به ۱۱ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است. این رشد جمعیت فشار بیشتری بر مدارس، معلمان و خدمات آموزشی وارد کرده که پیش‌ازاین نیز با محدودیت ظرفیت مواجه بوده‌اند.
در این گزارش آمده است که با وجود چالش‌های موجود، خانواده‌ها و جوامع محلی تاب‌آوری قابل‌توجهی نشان داده‌اند و همچنان برای فراهم کردن فرصت‌های آموزشی فرزندان خود تلاش می‌کنند؛ از جمله در مناطقی که دسترسی به مدارس امکان‌پذیر نیست.
بر اساس آمار ارائه‌شده، در سال ۲۰۲۵ حدود ۶ میلیون و ۶۰۰ هزار کودک در مدارس ابتدایی دولتی افغانستان ثبت‌نام کرده بودند که در مقایسه با سال ۲۰۲۲، حدود ۵۶۰ هزار نفر افزایش نشان می‌دهد.
بااین‌حال، این گزارش تأکید می‌کند که روند افزایش ثبت‌نام دانش‌آموزان دیگر با رشد جمعیت در سن تحصیل همگام نیست.
نیاز آموزشی بیش از ۲۴۵ هزار کودک بازگشته به افغانستان
در بخش دیگری از گزارش آمده است که فشار بر نظام آموزشی به‌ویژه در مناطقی که شمار زیادی از شهروندان بازگشته به افغانستان را پذیرا شده‌اند، افزایش یافته است.
بر اساس آمار ارائه‌شده، تا سپتامبر ۲۰۲۶ حدود یک میلیون و ۲۳۰ هزار شهروند افغانستان از ابتدای سال به کشور بازگشته بودند که بیش از ۲۴۵ هزار کودک در میان آنان به حمایت آموزشی نیاز داشتند.
کاهش شمار دانشجویان در مقایسه با سال ۲۰۲۰
گزارش مشترک یونسکو و یونیسف همچنین به وضعیت آموزش عالی افغانستان پرداخته و اعلام کرده است که با تداوم ممنوعیت ورود زنان به دانشگاه‌ها، بخش آموزش عالی این کشور همچنان به‌مراتب کوچک‌تر از دوران پیش از سال ۲۰۲۱ باقی مانده است.
با وجود بهبود نسبی شمار ثبت‌نام‌ها از سال ۲۰۲۴، تعداد دانشجویان در سال ۲۰۲۶ به حدود ۲۰۸ هزار نفر رسیده است؛ درحالی‌که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۸۹ هزار نفر بود.
بااین‌حال، شمار دانشجویان همچنان فاصله قابل‌توجهی با سال ۲۰۲۰ دارد که در آن حدود ۴۳۰ هزار نفر در بخش آموزش عالی افغانستان ثبت‌نام کرده بودند.
درخواست یونسکو و یونیسف برای احیای حق آموزش دختران و زنان
یونسکو و یونیسف در پایان گزارش خود خواستار احیای کامل حق آموزش برای دختران و زنان افغانستان و رفع موانعی شده‌اند که کیفیت آموزش را تضعیف می‌کنند.
این دو نهاد هشدار داده‌اند که در صورت نبود اقدامات فوری، یک نسل کامل در افغانستان از فرصت‌های آموزشی و پیشرفت محروم خواهد شد و این وضعیت بنیان‌های احیا و توسعه آینده کشور را تضعیف خواهد کرد.
