همانند درگیریهای پیشین در خاورمیانه، جنگ جاری ایران بار دیگر توجهها را به موقعیت منحصربهفرد ترکیه در حوزههای نظامی، دیپلماتیک و اقتصادی جلب کرده است؛ جایگاهی که به گفته تحلیلگران، ترکیه را آماده میکند تا نقشی مهم ایفا کند.
ایالات متحده آمریکا دستکم ۱۹ پایگاه نظامی در خاورمیانه دارد و بیشتر این پایگاهها در کشورهای ثروتمند از نظر انرژی مانند بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی قرار دارند.
با وجود حضور نظامی آمریکا و سامانه دفاعی قدرتمند آن در منطقه، همه این کشورها همراه با اردن و عراق هدف حملات موشکی ایران قرار گرفتهاند؛ حملاتی که در جریان آن تهران پایگاههای آمریکایی را هدف قرار داده است.
در حالی که موشکهای بالستیک و پهپادهای ایرانی بر شهرهای خلیج فرود میآیند، ترکیه که عضو ناتو و یک قدرت غیرعرب در خاورمیانه با ارتشی قدرتمند است، با چنین وضعیتی مواجه نشده است؛ جز یک موشک که پیش از ورود به حریم هوایی ترکیه توسط سامانه دفاعی ناتو در مدیترانه رهگیری شد.
در همین حال، ترکیه جایگاه خود را به عنوان قدرتی بیطرف که به دنبال جلوگیری از تشدید بحران است تقویت کرده است.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، پس از کشتهشدن علی خامنهای، رهبر ایران، توسط ارتش اسرائیل به تهران تسلیت گفت، اما در عین حال حملات ایران به کشورهای خلیج را غیرقابل قبول دانست و هشدار داد که منطقه ممکن است به حلقهای از آتش کشیده شود.
ترکیه از طرفهای درگیر خواسته است هرچه سریعتر به این درگیری پایان دهند و همزمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران را نقض آشکار حقوق بینالملل توصیف کرده است.
آنکارا که پیشتر نیز به عنوان یک دولت بیطرف برای پایان دادن به جنگ اوکراین تلاش کرده است، پیشنهاد داده میان آمریکا و ایران برای پایان دادن به خصومتها میانجیگری کند.
صدای عقلانیت
اورال طوغا، کارشناس مرکز مطالعات ایرانی در آنکارا میگوید: ترکیه هر تلاشی را برای پایان دادن به جنگ انجام داده و همچنان انجام خواهد داد. در این مرحله، اولین هدف برقراری آتشبس است. صرفنظر از شرایط، ترکیه همواره راهبردی در جهت ثبات دنبال خواهد کرد.
به گفته طوغا، آنکارا تجربه و توانایی کافی برای میانجیگری میان طرفهای متخاصم از شرق آفریقا تا جنگ اوکراین را دارد، اما گستردگی جنگ کنونی که سه قدرت مختلف در سراسر خاورمیانه در آن درگیرند، مستلزم اراده طرفهای درگیر برای مذاکره است. وی این موضوع را در گفتوگو با تیآرتی ورلد مطرح کرده است.
در حالی که ترکیه عضو ناتو است، در جنگ اوکراین موضعی بیطرف اتخاذ کرده تا روابط خود با مسکو را حفظ کند. کارشناسان میگویند نقش انکارناپذیر اسرائیل در آغاز رویارویی نظامی با ایران باعث شده است رهبری ترکیه موضعی بیطرف اتخاذ کند.
دکتر اوزگور کورپه، استاد دانشگاه دفاع ملی ترکیه، میگوید: ترکیه نمیخواهد در برابر ایران موضع بگیرد. ترکیه نمیخواهد یکی از عاملان بدبختی کشوری باشد که با آن پیوندهای تاریخی و فرهنگی قوی دارد.
کورپه به تیآرتی ورلد میگوید: موضع ترکیه بر اساس رفتار ایران در قبال آنکارا تعیین خواهد شد. در واقع، بیانیههای رسمی ترکیه نیز در همین راستاست. به همین دلایل، ترکیه بیطرفی را به عنوان یک راهبرد انتخاب کرده و به آن ادامه خواهد داد.
این استاد دانشگاه معتقد است که همانند جنگ اوکراین، ترکیه احتمالاً بیطرفی فعال به جای بیطرفی منفعل را به عنوان رویکرد راهبردی در حال تکامل خود در قبال بحرانهای بینالمللی دنبال خواهد کرد.
وی میافزاید: ترکیه تنها در صورتی ممکن است در جنگ درگیر شود که خاک کشور ترکیه هدف قرار گیرد. این خطری است که نه طرفهای درگیر فعلی آن را میخواهند و نه جرأت پذیرش آن را دارند.
پناهگاهی در زمان بحران
کارشناسان معتقدند موضع ضد جنگ ترکیه و تلاشهای کنونی آن برای میانجیگری، توانایی منحصربهفرد ترکیه را برای تبدیل شدن به پناهگاهی منطقهای در چنین بحرانهایی از زمان حمله آمریکا به عراق تا جنگ داخلی سوریه را نشان میدهد.
عمر اوزگول، افسر سابق ارتش ترکیه که پیشتر به عنوان کارشناس نظامی ترکیه در تهران فعالیت کرده است، میگوید: هرچند ترکیه و ایران در موضوعات مختلفی مانند سوریه پس از اسد و نقش حزبالله در لبنان اختلافات سیاسی دارند، اما روابط تاریخی آنکارا با تهران به اردوغان اجازه میدهد رهبری کشوری با اکثریت شیعه را به خوبی درک کرده و با آن تعامل کند.
کارشناسان دیگر نیز با ارزیابی اوزگول موافق هستند.
طوغا میگوید: هیچ دلیلی وجود ندارد که ایران موضعی خصمانه علیه ترکیه اتخاذ کند و چنین اقدامی از بسیاری جهات، بهویژه از منظر راهبردهای جنگی، یک اشتباه راهبردی برای ایران خواهد بود. بنابراین ترکیه همچنان پناهگاهی امن و دور از درگیری باقی خواهد ماند.
به نظر میرسد این رویکرد برای کشورهای خلیج نیز صادق باشد؛ کشورهایی که اقتصادشان به شدت به صادرات انرژی، واردات مواد غذایی و همچنین بخش گردشگری وابسته است.
همه کشورهای خلیج با جنگ در حال جریان با معمایی دشوار روبهرو هستند، زیرا ایران عملاً تنگه هرمز را مسدود کرده و جریان حیاتی ارسال انرژی را مختل کرده است.
اوزگول میگوید: موضع منصفانه ترکیه در قبال درگیریهای منطقه از دید ایران یا کشورهای خلیج پنهان نخواهد ماند.
او در گفتوگو با تیآرتی ورلد میافزاید: ترکیه همچنان پناهگاهی امن برای کشورهای خلیج و همچنین ایران خواهد بود.
مراد صوفواوغلو
نظرات بیان شده در این گزارش الزاما بازتاب رویکرد تیآرتی فارسی نمیباشد.
