کشته شدن علی خامنهای، رهبر ایران در حملات مشترک روز شنبه آمریکا و اسرائیل، ساختار قدرت در ایران را با تحولی بنیادین روبرو کرده و ابهامات فراوانی را درباره مسئله جانشینی، تنشهای منطقهای و آینده دیپلماسی هستهای پدید آورده است.
حذف فیزیکی علی خامنهای در جریان حملات هوایی روز شنبه، نقطه عطفی برای ایران محسوب میشود. با این حادثه، چهرهای از صحنه کنار رفت که بیش از سه دهه، عالیترین مرجع سیاسی، نظامی و ایدئولوژیک کشور بود. این روحانی ۸۶ ساله قدرتی مطلق در اختیار داشت که بر تمام ارکان نیروهای مسلح، دستگاه قضایی و نهاد سیاست خارجی سایه افکنده بود؛ بهگونهای که تصمیمات وی بر مصوبات ریاستجمهوری و مجلس اولویت داشت.
خامنهای از سال ۱۹۸۹ و در پی درگذشت روحالله خمینی، سکان رهبری را به دست گرفت. او در طول دوران زمامداری خود، ایران را از میانه پیامدهای جنگ با عراق، تحریمهای فلجکننده غرب، انزوای دیپلماتیک، ناآرامیهای داخلی مکرر و تقابل فزاینده با واشینگتن و تلآویو عبور داد.
حامیانش او را مدافع استوار حاکمیت ملی در برابر فشارهای خارجی میدانستند، اما منتقدان وی را نماد نظام سیاسی سازشناپذیری قلمداد میکردند که در برابر اصلاحات و تکثرگرایی مقاومت میکرد. او در مقام رهبر، به عنوان رئیس کشور و فرمانده کل قوا، حرف آخر را در تمامی امور نیروهای مسلح و سپاه پاسداران میزد.
کودکی، تحصیلات و آغاز فعالیتهای سیاسی
علی خامنهای در ۱۹ آوریل ۱۹۳۹ در مشهد و در خانوادهای مذهبی و ساده متولد شد. او پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی، دروس حوزوی را در مشهد آغاز کرد و سپس برای طی کردن مدارج عالی الهیات راهی قم شد. وی همچنین به علاقه وافر به شعر و ادبیات شهرت داشت.
او در اوایل دهه ۱۹۶۰ به جنبش روحالله خمینی علیه محمدرضا شاه پهلوی پیوست. از سال ۱۹۶۳، ساواک (سرویس اطلاعاتی شاه) وی را بارها به دلیل سازماندهی اعتراضات و توزیع اعلامیههای ضد رژیم بازداشت کرد و او چندین دوره را در تبعید گذراند.
با اوجگیری اعتراضات مردمی در سالهای ۱۹۷۸ و ۱۹۷۹ که به سقوط سلطنت انجامید، خامنهای به همراه دیگر زندانیان سیاسی و تبعیدیها به عرصه عمومی بازگشت و در مشهد و سایر شهرها نقش کلیدی در سازماندهی تظاهرات و بسیج افکار عمومی برای اهداف انقلابی ایفا کرد.
صعود به قدرت و دوران رهبری
پس از پیروزی انقلاب در سال ۱۹۷۹، خامنهای به عضویت شورای انقلاب درآمد و بهسرعت در ساختار سیاسی جدید ارتقا یافت. معاونت وزارت دفاع، امامت جمعه تهران و نمایندگی مجلس از جمله سوابق اوست. در سال ۱۹۸۱ و پس از ترور محمدعلی رجایی، او به ریاستجمهوری رسید و دو دوره متوالی تا سال ۱۹۸۹ در این سمت ماند. وی در همان سال از یک سوءقصد جان به در برد؛ انفجار بمب در یک ضبطصوت هنگام سخنرانی در مسجد، باعث آسیب دائمی به دست راست او شد.
در ژوئن ۱۹۸۹، مجلس خبرگان رهبری وی را به عنوان جانشین خمینی برگزید و با بازنگری در قانون اساسی، جایگاه او در رأس هرم قدرت تثبیت شد. اگرچه در ابتدا تصور میشد او گزینهای برای دوران گذار باشد، اما خامنهای بهتدریج اقتدار خود را تثبیت کرد و نفوذ دفتر رهبری را بر قوای مجریه و مقننه افزایش داد. ایران تحت رهبری او، سیاست خارجی خود را بر محور مقاومت در برابر نفوذ آمریکا، گسترش ائتلافهای منطقهای و حفظ بازدارندگی راهبردی بنا نهاد.
در سطح داخلی، سیاست ایران همواره میان جریانهای اصلاحطلب و اصولگرایان در نوسان بود. پیروزی محمد خاتمی در سال ۱۹۹۷ موجی از خوشبینی ایجاد کرد، اما خامنهای تلاشها برای گشایش روابط با غرب را محدود نمود. دوران محمود احمدینژاد با اولویتهای اصولگرایان همسویی بیشتری داشت، هرچند انتخابات مناقشهبرانگیز سال ۲۰۰۹ جرقه اعتراضات گستردهای را زد.
دولتهای بعدی توازن پیچیدهای میان عملگرایی و سرسختی ایدئولوژیک برقرار کردند؛ حسن روحانی مسیر تعامل دیپلماتیک و مذاکرات هستهای را در پیش گرفت، در حالی که ابراهیم رئیسی کاملاً با سیاستهای کلان رهبری همسو بود.
دوران تصدی وی همچنین با موجهای مکرر ناآرامی همراه بود. در سال ۲۰۲۲، جان باختن مهسا امینی در بازداشت پلیس امنیت اخلاقی، اعتراضاتی سراسری را رقم زد که نشاندهنده شکافهای عمیق اجتماعی بود. اعتراضات بار دیگر در اواخر سال ۲۰۲۵ فوران کرد؛ تظاهراتی که ابتدا ریشه در دشواریهای اقتصادی داشت اما بهسرعت به شعارهای ضدحکومتی بدل شد. در جریان سرکوب این اعتراضات، مقامات ایرانی مرگ بیش از ۳۱۰۰ نفر، شامل غیرنظامیان و نیروهای امنیتی را تأیید کردند.
برنامه هستهای و چالش مذاکرات
پرونده هستهای به یکی از چالشهای بنیادین دوران رهبری خامنهای بدل شد. با تشدید تنش با قدرتهای غربی، تحریمهای گسترده اقتصاد کشور را تحت فشار شدید قرار داد. در سال ۲۰۱۵، تهران به توافق «برجام» دست یافت، اما خامنهای با وجود تأیید مذاکرات، همواره نسبت به واشینگتن بدبین بود. این توافق پس از خروج دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ و بازگشت تحریمها عملاً از هم پاشید.
مرگ خامنهای در حالی رخ داد که واشینگتن و تهران درگیر مذاکرات غیرمستقیم بودند. آمریکا بر محدودیتهای دائمی و سقف ذخایر اورانیوم تأکید داشت، در حالی که تهران خواهان حفظ حق غنیسازی و رفع کامل تحریمها بود. خامنهای در یکی از آخرین پیامهای خود در ۱۷ فوریه، انرژی هستهای را «حق مسلم» ایران خوانده و به مداخلات آمریکا تاخته بود.
منطقه و تقابل با اسرائیل
حمایت از آرمان فلسطین، رکن اصلی جهانبینی او بود. پس از اکتبر ۲۰۲۳، وی لحن خود را علیه اسرائیل و آمریکا تندتر کرد و خواهان انزوای دیپلماتیک تلآویو شد. استراتژی او بر تقویت «محور مقاومت» شامل حزبالله لبنان و گروههای متحد در عراق و یمن استوار بود.
تنشهای منطقهای در سال گذشته و پس از حملات هوایی اسرائیل به مواضع ایران که با پاسخ تلافیجویانه تهران همراه شد، به اوج خود رسید. خامنهای بارها بر تداوم مقاومت و پاسخ به اقدامات اسرائیل تأکید کرده بود.
در پی اعلام خبر کشته شدن وی، دونالد ترامپ در بیانیهای مدعی شد که خامنهای نتوانسته از سیستمهای ردیابی پیشرفته آمریکا بگریزد و تأکید کرد که همکاری نزدیک با اسرائیل مانع از هرگونه اقدام دفاعی وی شده است. ترامپ همچنین بار دیگر از مردم ایران خواست تا «کشورشان را پس بگیرند.»
با حذف یکی از تأثیرگذارترین چهرههای سیاسی خاورمیانه، ایران اکنون در میانه تنشهای بیسابقه منطقهای و تلاشهای شکننده دیپلماتیک، با فصل جدیدی از ابهام در مسیر جانشینی روبرو است.
