میراث تمدن عثمانی در کوچهپسکوچههای بیروت
بیروت، شهری باستانی و نماد تنوع فرهنگی در قلب خاورمیانه، پس از گذر از امپراتوریهای مختلف بهویژه دوره عثمانی، همچنان آثار ارزشمندی از آن دوران را حفظ کرده است.
بیروت، بزرگترین شهر و پایتخت لبنان، یکی از بندرهای مهم شرق دریای مدیترانه است که در شبهجزیرهای میان کوههای لبنان و در مرکز کشور واقع شده است. این شهر کهن، با تاریخی بیش از چهارهزار سال، بهعنوان یکی از مراکز فرهنگی برجسته در شرق جهان عرب شناخته میشود و نام آن در لوحههای عمارنه ذکر شده است. بیروت به دلیل موقعیت استراتژیک خود در سواحل مدیترانه، همواره یکی از شهرهای کلیدی خاورمیانه بوده و بهویژه در دوره امپراتوری عثمانی، تحولات چشمگیری را تجربه کرده و بناهای فراوانی ساخته شده است که بسیاری از آنها هنوز پابرجا ماندهاند. ترکهای عثمانی نهتنها تأثیر عمیقی بر تاریخ این شهر داشتند، بلکه آثار ماندگاری از خود بر جای گذاشتند که بعد از آن همه جنگ و درگیری در این شهر هنوز بخش مهمی از هویت تاریخی بیروت را تشکیل میدهند.
این نوشتار به بررسی تأثیرات امپراتوری عثمانی و میراث آنها در کوچهپسکوچههای بیروت میپردازد.
تاریخچه بیروت و نقش عثمانیها
بیروت یکی از قدیمیترین شهرهای جهان است که قدمت آن به بیش از چهار هزار سال میرسد. از دوران فنیقیها و رومیها تا امویان و عباسیان، این شهر همواره بهعنوان یک بندر استراتژیک و مرکز تجارت منطقهای موردتوجه بوده است. نام بیروت از زبان اکدی به معنای «چاه» یا «چشمه» گرفته شده و قدمت آن به دو هزار سال قبل از میلاد مسیح بازمیگردد. در قرن دوم قبل از میلاد، بیروت بهعنوان یکی از شهرهای مستقل فنیقیها شناخته میشد و سپس تحت حاکمیت پادشاهی بیبلوس قرار گرفت که یکی از مهمترین مراکز فرهنگی و تجاری آن دوران بود.
در سال ۶۳۵ میلادی، بیروت توسط ابو عبیده بن جراح، یکی از فرماندهان دوران خلیفه عمر، فتح شد. این فتح آغاز دورانی جدید برای بیروت بود که در آن تحت حاکمیت اسلامی قرار گرفت و بهتدریج به یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی منطقه تبدیل شد. در این دوران، شخصیتهای برجستهای چون امام اوزاعی در این شهر زندگی میکردند.
در دوران امویان، معاویه بن ابیسفیان به بیروت توجه ویژهای داشت و این شهر را به یکی از مهمترین مراکز ساخت کشتی در منطقه تبدیل کرد. باتوجهبه موقعیت جغرافیایی خاص بیروت و نزدیکی آن به دریای مدیترانه، این شهر بهسرعت به یکی از بندرهای اصلی تجارت خارجی امویان تبدیل شد. در دوران عباسیان نیز بیروت همچنان بهعنوان یکی از شهرهای مهم منطقه شناخته میشد و بهتدریج شاهد رشد و توسعه در زمینههای علمی و فرهنگی بود.
در سال ۱۵۱۶ میلادی، یاووز سلطان سلیم، پادشاه عثمانی، بیروت را به همراه سایر مناطق شام به قلمرو عثمانی ضمیمه کرد. این دوران برای بیروت دورانی از بازسازی و توسعه بود. عثمانیها نقش مهمی در احیای زیرساختهای این شهر داشتند و بسیاری از مساجد، مدارس و بازارها را بازسازی کردند . ۴۰۲ سال یعنی تا سال ۱۹۱۸ بیروت یکی از پررونقترین شهرهای امپراتوری عثمانی بود. عثمانی در این شهر بههیچوجه به دین و زبان کسی دخالت نکرد، هر فرهنگ محلی و هر فرهنگ وارداتی در این شهر همواره در کنار هم زندگی کردند و از آنها محافظت شد. در سال ۱۹۱۸ توسط فرانسه اشغال شد، این اشغال تا اواخر جنگ جهانی دوم ادامه یافت. لبنان در سال ۱۹۴۳ توانست استقلالش را به دست آورد. اما سلطه فرانسه هیچگاه از بین نرفت.
از طرفی ترکمنها، بهعنوان یکی از اقلیتها در لبنان، ریشههای تاریخی عمیقی در این کشور دارند. حضور آنها در لبنان به قرن دوازدهم میلادی بازمیگردد و با گسترش امپراتوری عثمانی در منطقه، جمعیت آنها افزایش یافت. بااینحال، تا سال ۱۹۸۹ و با شناسایی رسمی ترکمنهای لبنان توسط ترکیه، این جامعه کمتر شناخته شده بود.
ترکمنهای لبنان عمدتاً در مناطق روستایی شمال و شرق این کشور ساکن هستند. روستاهای «کاواشرا» و «آیدامون» در منطقه آکار، از مهمترین مراکز تجمع ترکمنها محسوب میشوند. همچنین، در مناطق بالبک و دینیه نیز جمعیت قابلتوجهی از ترکمنها زندگی میکنند. علاوه بر این، ترکهای کرت، شهروندان ترک مقیم لبنان و خانوادههای ترک از دیگر گروههای ترک در این کشور هستند.
از زمان شناسایی رسمی ترکمنهای لبنان، ترکیه حمایتهای خود را از این جامعه افزایش داده است. تأسیس مراکز فرهنگی، اعطای کمکهای توسعهای و حمایتهای سیاسی از جمله اقداماتی است که ترکیه در جهت بهبود وضعیت ترکمنهای لبنان انجام داده است. این حمایتها نقش مهمی در حفظ هویت و تقویت جایگاه ترکمنها در لبنان داشته است.
با همه اینها آثار دوره عثمانی در بیروت باآنهمه زخمی که بیروت خورده است، همچنان بخش مهمی از آن پابرجاست.
آثار بهجایمانده از عثمانیها در بیروت
برج ساعت حمیدی
یکی از نمادهای برجسته عثمانی در بیروت، برج ساعت حمیدی است که در سال ۱۸۹۷ به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد سلطنت سلطان عبدالحمید دوم ساخته شد. این برج با مکانیزمی که از پاریس آورده شد، طراحی یوسف آفتیموس است و امروزه بهعنوان نمادی از معماری عثمانی در مرکز شهر بیروت قرار دارد. این بنا در جریان جنگ داخلی لبنان بهشدت آسیب دید، اما بعدها مورد بازسازی قرار گرفت و امروز همچنان بر جای خود است.
بیمارستان نظامی عثمانی
بیمارستان نظامی که در سال ۱۸۶۱ ساخته شد، یکی دیگر از آثار بهجایمانده از دوره عثمانی است. این بیمارستان که با معماری عثمانی ساخته شده، مجهز به حمامهای جداگانه برای زنان و مردان، اتاقهای زایمان، داروخانه و بخشهای درمانی متعدد بود. امروزه، بخشهایی از این بنا همچنان در حال استفاده است و نقش مهمی در زیرساخت درمانی بیروت ایفا میکند.
مسجد مجیدیه
مسجد مجیدیه که در ابتدا بهعنوان قلعهای مشرف به بندر بیروت ساخته شده بود، در سال ۱۸۴۴ به مسجد تبدیل و بهافتخار سلطان عبدالمجید «مجیدیه» نامگذاری شد. این مسجد چندین بار توسعه یافت، از جمله در سال ۱۹۰۶ با اضافهشدن طاقهای نوکتیز. در جریان جنگ داخلی لبنان بهشدت آسیب دید و بازسازی آن از سال ۲۰۰۰ آغاز و در سال ۲۰۰۴ به پایان رسید.
فواره یا چشمه حمیدیه
فواره یا چشمه حمیدیه که در سال ۱۹۰۱ به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد سلطنت سلطان عبدالحمید دوم ساخته شد، در ابتدا در میدان کَشْله و برج ساعت قرار داشت، اما در سال ۱۹۵۷ به پارک سانایا منتقل شد. پارکی که آن هم توسط سلطان عبدالحمید ساخته شده است. این چشمه از مرمر ساخته شده و ارتفاع آن ۸ متر است. در حمله اسرائیل به این چشمه در سال ۲۰۰۹ آسیب زیادی وارد شد. برای حفظ این چشمه، اقدامات بازسازی انجام شده تا این اثر به نسلهای آینده برسد.
راهآهن دمشق - بیروت
راهآهن حجاز که بخشی از پروژه بزرگ عثمانی در خاورمیانه بود، در دوران سلطان عبدالحمید دوم ساخته شد و بیروت را به دمشق متصل میکرد. این راهآهن که در سال ۱۸۹۵ افتتاح شد، بهعنوان یکی از مهمترین آثار زیرساختی عثمانی در منطقه شناخته میشود و لبنان را بهعنوان "دروازه شرق" معرفی کرده است.
ساختمان دولتی بیروت (کوشک کوچک)
ساختمان دولتی بیروت که به نام کوشک کوچک (Petit Serail) شناخته میشود، در سال ۱۸۸۴ توسط بشاره افندی طراحی و ساخته شد. این بنا که در دوران مدیریت فرانسه نیز مورداستفاده قرار گرفت، در سال ۱۹۵۰ تخریب شد و در دهه ۱۹۹۰ پایههای آن دوباره کشف و محافظت شد.
قصر دبانه
قصر دبانه در شهر صیدا که در سال ۱۷۲۱ به درخواست علی آقا حمود ساخته شده، یکی از شاهکارهای معماری عثمانی است. این قصر دارای ورودی اصلی با حوض و فواره، و مغازهها و انبارهایی در پایین خود است. همچنین، طغرای مرمری عثمانی در این قصر وجود دارد و نمونهای از عمارت سنتی عثمانی به شمار میرود.
کاخ بعابد
عثمانیها در سال ۱۷۷۵ کاخ بعابد را برای امیر حیدر شهاب ساختند و از همان زمان تا امروز مرکز متصرفنشین جبل لبنان بوده است. این کاخ به ویژه بین سالهای ۱۸۶۰ و ۱۹۱۶ شاهد رویدادهای مهمی در تاریخ لبنان بوده است. همچنان بهعنوان قدیمیترین و مهمترین ساختمان عمومی در کشور شناخته میشود. این کاخ با معماری خارجی خود به شکل قلعهای چهارگوش طراحی شده و بر روی دو طبقه و مساحتی به وسعت ۷۸۵۲ متر مربع بنا شده است. اطراف آن نیز باغهایی وجود دارد.
کاخ قدیمی عثمانی در بیاقلین
کاخ قدیمی عثمانی در روستای بیاقلین لبنان، بهعنوان بزرگترین کتابخانه کشور با ۱۴۰ هزار کتاب و ۳۰۰ هزار نشریه و روزنامه فعالیت میکند. این کاخ دوطبقه که در سال ۱۸۹۷ به دستور سلطان عبدالمجید و به نام امیر لبنان، مصطفی ارسلان ساخته شده، با نشان عثمانی در ورودیاش از بازدیدکنندگان استقبال میکند. در سال ۱۹۹۶ این کاخ بهعنوان کتابخانه ملی لبنان شناخته شد و امروزه حافظه تاریخ عثمانی، عربی و اسلامی را در خود جایداده است.
احمد حمدی پاشا، والی سوریه و لبنان در دوره عثمانی، با اقدامات خود به شکوفایی این منطقه کمک کرد. وی بین سالهای ۱۸۷۴ تا ۱۸۸۵ دو دوره بهعنوان والی خدمت کرد و اثرات او در تاریخ آموزش بیروت همچنان قابلمشاهده است. پس از بازرسی از بیروت، در آنجا بیمار شد و درگذشت و در قبرستان الباشورا دفن شد. مقبره او با نقشونگارهای عثمانی و گنبد بلند از دیگر مقبرهها متمایز بوده و نشان مسیرنگی نیز بیانگر وابستگی او به طبقه حاکم است.
بیروت بهعنوان یکی از شهرهای مهم منطقه خاورمیانه، همواره تحتتأثیر حاکمیتها و تمدنهای مختلف، بهویژه امپراتوری عثمانی، قرار گرفته است. این شهر که به دلیل موقعیت جغرافیایی و اهمیت استراتژیک خود به پاریس خاورمیانه معروف شده، نقش مهمی در تاریخ اسلام و امپراتوری عثمانی ایفا کرده است. باتوجهبه تاریخ پرفرازونشیب بیروت، این شهر بهعنوان نمادی از تنوع فرهنگی، مذهبی و تاریخی منطقه شناخته میشود. امروزه بسیاری از آثار تاریخی بیروت همچنان پابرجا هستند و یادآور تأثیرات امپراتوریهای مختلف بر این شهر هستند.