جایگاه ترکیه در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، تنها به یک مشارکت نظامی محدود نمیشود؛ بلکه شامل نقش ترکیه بهعنوان پلی ژئوپلیتیکی و عنصری برای ایجاد توازن دیپلماتیک نیز میشود.
ترکیه که در سال ۱۹۵۲ و در یکی از دشوارترین دورههای جنگ سرد به این ائتلاف پیوست، مسئولیت ایفای نقش دژی برای تأمین امنیت جناح جنوب شرقی ناتو را بر عهده گرفت. بااینحال، آنچه در نظام بینالملل معاصر به ترکیه جایگاهی منحصربهفرد میبخشد، توانایی ترکیه در حرکت همزمان در چارچوب چتر دفاع جمعی غرب و ایفای نقش بهعنوان یک بازیگر راهبردی در مسیرهای دیپلماسی شرق است.
با وجود پایان جنگ سرد، موقعیت جغرافیایی ترکیه در قلب اوراسیا، وزن ژئواستراتژیک آن از دریای سیاه تا دریای مدیترانه و همچنین روابط ریشهدار ترکیه با نهادهای غربی در کنار پیوندهای عمیق تاریخی و فرهنگی آن با جهان شرق، ترکیه را به کشوری با جایگاهی غیرقابلجایگزین در درون ائتلاف تبدیل کرده است. دکتر قدیر تمیز، رئیس مرکز مطالعات خاورمیانه و دکتر سرحان آفاجان، مدیر مرکز مطالعات ایرانی، در گفتوگو با تیآرتی فارسی، به ارزیابی نحوه مدیریت این جایگاه منحصربهفرد از سوی آنکارا پرداختند.
دکتر قدیر تمیز، رئیس مرکز مطالعات خاورمیانه، در گفتوگو با تیآرتی فارسی درباره این موضوع اظهار داشت که در شرایط کنونی که نظام بینالملل به سمت چندقطبی شدن در حال حرکت است، ترکیه در عین حفظ عضویت خود در ائتلاف غرب، رویکردی منحصربهفرد در سیاست خارجی دنبال میکند که بر حفظ کانالهای گفتوگو و همکاری با شرق نیز استوار است. به گفته تمیز، از دیدگاه آنکارا، عضویت در ناتو صرفاً یک انتخاب نظامی نیست، بلکه نشانهای از جایگاه ترکیه در معماری امنیتی اروپا - آتلانتیک نیز به شمار میرود.
این کارشناس درعینحال خاطرنشان کرد که ترکیه، بهویژه در سالهای اخیر، بر این باور بوده است که همه انتظاراتش از متحدان خود، بهویژه در زمینه نگرانیهای امنیتی، محدودیتهای اعمالشده بر صنایع دفاعی و اختلافنظرها درباره بحرانهای منطقهای، برآورده نشده است. وی تأکید کرد که این وضعیت، بهجای دورکردن ترکیه از ناتو، موجب شده است آنکارا جایگاه خود در درون ائتلاف را به شکلی مستقلتر تعریف کند.
تمیز همچنین اظهار داشت که آنکارا سیاستهای تجدیدنظرطلبانه روسیه در حوزه پیرامونی خود و نیز مخاطرات ناشی از رقابت فزاینده جهانی با چین را از نزدیک دنبال میکند. به گفته وی، ترکیه این بازیگران را نهتنها شرکای راهبردی، بلکه چالشهای بالقوه نیز ارزیابی میکند.
در سطح منطقهای نیز، قدیر تمیز اظهار داشت که اولویت اصلی ترکیه جلوگیری از سرایت بیثباتی ناشی از رقابت قدرتهای بزرگ به محیط پیرامونی خود است. وی افزود که در گسترهای از دریای سیاه تا قفقاز و از خاورمیانه تا شرق مدیترانه، هدف اصلی آنکارا حفظ منازعات در سطحی قابلمدیریت، تقویت ظرفیت نهادی دولتها و افزایش پیوندهای اقتصادی است.
به گفته تمیز، ترکیه از یک سو از ظرفیت بازدارندگی و دفاع جمعی ناتو بهره میگیرد و ازسویدیگر تلاش میکند کانالهای گفتوگو با روسیه، چین، کشورهای حوزه خلیج و دیگر بازیگران منطقهای را حفظ کند. این کارشناس تأکید کرد که ابتکارات میانجیگرانه ترکیه، تأکید بر مسئولیتپذیری منطقهای و اهمیتدادن به پروژههایی همچون کریدورهای توسعه، بازتابهای عینی این رویکرد هستند.
به اعتقاد تمیز، جایگاه منحصربهفرد ترکیه در ناتو، منعکسکننده تلاش برای ایجاد یک توازن راهبردی دوسویه بهجای انتخاب بین غرب و شرق است. وی خاطرنشان کرد که از نگاه آنکارا، عضویت در ناتو امنیت و بازدارندگی را فراهم میکند، درحالیکه دیپلماسی شرق، ثبات منطقهای، فرصتهای اقتصادی و انعطافپذیری راهبردی را به همراه دارد.
تمیز همچنین تأکید کرد که مفهوم «خودمختاری استراتژیک» که ترکیه در سالهای اخیر توسعه داده، دقیقاً در نقطه تلاقی همین دو بُعد شکل گرفته است. وی افزود که سیاست خارجی ترکیه را نمیتوان نه بهعنوان وابستگی صرف به ائتلاف غرب و نه بهعنوان تغییر محور به سمت شرق تفسیر کرد.
تمیز در پایان ارزیابی خود گفت: به بیان دقیقتر، ترکیه در عصر رقابت جهانی، سیاستی مبتنی بر توازن را دنبال میکند که در آن، چتر امنیتی غرب با نیاز این کشور به ایجاد ثبات و آرامش در محیط پیرامونیاش، در قالب یک چارچوب استراتژیک واحد به یکدیگر پیوند میخورند.
دکتر سرحان آفاجان، مدیر مرکز مطالعات ایرانی، در گفتوگو با تیآرتی فارسی اظهار داشت که جایگاه منحصربهفرد ترکیه در ناتو دارای ابعاد ساختاری و مقطعی است.
وی در تشریح بُعد ساختاری این موضوع گفت که ترکیه، برخلاف دیگر اعضای ائتلاف، تنها کشوری است که بهطور همزمان با اروپا، بالکان، دریای سیاه، قفقاز، خاورمیانه و شرق مدیترانه هممرز است. به بیان دیگر، ترکیه ستون اصلی جناح جنوبشرقی ناتو به شمار میرود.
آفاجان همچنین خاطرنشان کرد که دارا بودن دومین ارتش بزرگ ناتو پس از ایالات متحده، ترکیه را در جایگاه ویژهای در ائتلاف قرار میدهد. وی افزود که پیشرفتهای ترکیه در حوزه صنایع دفاعی، این جایگاه را هم از منظر امنیت ملی این کشور و هم از منظر آینده ائتلاف تقویت کرده است.
وی تصریح کرد که ترکیه که در تاریخ اولیهای مانند ۱۹۵۲ به ناتو پیوسته، از همان اولین دوران جنگ سرد در بسیاری از نقاط عطف نشان داده است که تا چه اندازه بخش حیاتی ناتو است.
سرحان آفاجان همچنین تأکید کرد که تحولات مقطعی نیز جایگاه ترکیه در ناتو را بیش از پیش برجسته کرده است. در این چارچوب، وی اظهار داشت که در جریان بهار عربی، اقداماتی که ترکیه برای ایجاد ثبات در سوریه و جلوگیری از بروز بحران انسانی انجام داد، علاوه بر کنترل مهاجرتهای نامنظم، مانع از شکلگیری مشکلات امنیتی گستردهتر نیز شد.
این کارشناس همچنین خاطرنشان کرد که جنگ روسیه و اوکراین که از سال ۲۰۲۲ آغاز شد، اهمیت جایگاه ترکیه در ژئوپلیتیک دریای سیاه را بهخوبی آشکار ساخت.
علاوه بر این، آفاجان تأکید کرد که جنگ دوم قرهباغ که در سپتامبر ۲۰۲۰ آغاز شد و ۴۴ روز به طول انجامید، ثابت کرد که ترکیه در برابر مخاطرات ژئوپلیتیکی از توانایی واکنش مؤثر برخوردار است.
سرحان آفاجان افزود که در نهایت باید جنگی را که از ۲۸ فوریه میان ائتلاف آمریکا و اسرائیل با ایران آغاز شد نیز به این تحولات افزود.
وی اظهار داشت که اقداماتی که ترکیه در این روند برای جلوگیری از گسترش درگیری و فراهم کردن زمینه دیپلماسی انجام داد، بهویژه با توجه به مخاطرات بالقوه ناشی از تلاش آمریکا برای کشاندن ناتو به بحران تنگه هرمز، موجب شد ائتلاف بتواند این آزمون را پشت سر بگذارد.
آفاجان همچنین تأکید کرد که رهگیری موشکهایی که از ایران به سمت حریم هوایی ترکیه شلیک شده بودند، توسط سامانههای پدافند هوایی ناتو نیز نشان داد که وابستگی میان ترکیه و ناتو، وابستگیای متقابل است.
سرحان آفاجان در پایان، با اشاره به جایگاه منحصربهفرد ترکیه در درون ائتلاف، تصریح کرد که هرچند آنکارا در سالهای اخیر بر مفهوم «خودمختاری استراتژیک» تأکید بیشتری داشته است، اما این رویکرد را نه بهعنوان مسیری جایگزین برای ناتو، بلکه در چارچوب تلاش برای مقابله با تهدیدهای امنیتی متفاوت دنبال کرده است.
وی افزود که ملموسترین نمونه این رویکرد، انتقاد ترکیه از موضع برخی اعضای ناتو در قبال عملیات ترکیه در چارچوب مبارزه با تروریسم و نیز تأکید آنکارا بر پیگیری رویکردی اصولی و بدون تبعیض در مبارزه با همه گروههای تروریستی است.
آفاجان اظهار داشت که موضع ترکیه در این زمینه، بازتابی از تلاش برای حفظ ناتو بهعنوان چتر امنیتی است که با قدرت بیشتری به هدف اصلی خود خدمت میکند.
