جزیره خارک، واقع در شمال خلیج و در حدود ۳۰ کیلومتری سواحل ایران در استان بوشهر، با وجود وسعت محدود خود یکی از مهمترین مراکز صادرات نفت این کشور به شمار میرود.
این جزیره با مساحت حدود ۲۰ کیلومتر مربع، بهعنوان پایانه اصلی صادرات نفت ایران عمل میکند و تقریباً تمام صادرات نفت خام این کشور از طریق آن انجام میشود. نفت تولیدی از بزرگترین میادین ایران از جمله اهواز، مارون و گچساران از طریق خطوط لوله به این جزیره منتقل میشود.
ظرفیت ذخیرهسازی نفت در خارک حدود ۳۰ میلیون بشکه برآورد میشود و طبق دادههای مؤسسه کلپر، در حال حاضر حدود ۱۸ میلیون بشکه نفت خام در این جزیره ذخیره شده است؛ رقمی که در شرایط عادی معادل حدود ۱۰ تا ۱۲ روز صادرات نفت ایران محسوب میشود.
با وجود اهمیت این جزیره، خارک تاکنون در جریان درگیریهای جاری، هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار نگرفته است.
ایران که سومین تولیدکننده بزرگ در سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) محسوب میشود، حدود ۴.۵ درصد از عرضه جهانی نفت را تأمین میکند. تولید نفت این کشور حدود ۳.۳ میلیون بشکه در روز است و علاوه بر آن حدود ۱.۳ میلیون بشکه در روز میعانات گازی و سایر مایعات نفتی تولید میکند.
بر اساس گزارش بانک جیپی مورگان، ایران در روزهای منتهی به حملات آمریکا و اسرائیل صادرات نفت از خارک را افزایش داده و در فاصله ۱۵ تا ۲۰ فوریه بیش از سه میلیون بشکه در روز نفت بارگیری کرده است؛ رقمی که تقریباً سه برابر سرعت معمول صادرات این کشور، یعنی حدود ۱.۳ تا ۱.۶ میلیون بشکه در روز، محسوب میشود.
جیپی مورگان در ارزیابی خود اعلام کرده است: هرگونه حمله مستقیم به این جزیره میتواند فوراً بخش عمده صادرات نفت خام ایران را متوقف کند و احتمالاً واکنش شدید در تنگه هرمز یا حمله به زیرساختهای انرژی منطقه را در پی داشته باشد.
در بحران ایران در سال ۱۹۷۹، جیمی کارتر، رئیسجمهور وقت آمریکا، تحریمهایی علیه ایران اعمال کرد، اما دستور حمله به جزیره خارک را صادر نکرد. در دهه ۱۹۸۰ نیز رونالد ریگان در جریان جنگ نفتکشها میان ایران و عراق، تمرکز خود را بر حفاظت از کشتیرانی و هدف قرار دادن کشتیها و سامانههای موشکی ایران گذاشت و این جزیره هدف حمله قرار نگرفت.
خارک در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ و همزمان با توسعه صنعت نفت ایران اهمیت بیشتری پیدا کرد، زیرا بخش زیادی از سواحل ایران برای پهلوگیری نفتکشهای بسیار بزرگ عمق کافی نداشت.
ایران در سال ۲۰۲۱ پایانه نفتی جاسک را در خارج از تنگه هرمز و در دریای عمان راهاندازی کرد تا توان صادراتی خود را متنوع کند، اما جیپی مورگان اعلام کرده است که خارک همچنان یک آسیبپذیری حیاتی برای ایران محسوب میشود.
این مؤسسه مالی همچنین اعلام کرده است: این جزیره سنگبنای اقتصاد ایران و یکی از منابع اصلی درآمد برای سپاه پاسداران ایران است.
تمرکز زیرساخت صادرات نفت ایران
بر اساس گزارش جیپی مورگان، حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران از طریق جزیره خارک انجام میشود.
مخازن ذخیره نفت در این جزیره ظرفیت نگهداری دهها میلیون بشکه نفت خام را پیش از بارگیری روی نفتکشها دارند.
از آنجا که صادرات نفت یکی از منابع اصلی درآمد دولت ایران محسوب میشود، خارک در عمل بهعنوان شریان اقتصادی دولت این کشور شناخته میشود.
جیپی مورگان همچنین هشدار داده است که در صورت تسلط آمریکا و اسرائیل بر بندر خارک، صادرات نفت ایران متوقف شده و تولید نفت این کشور ممکن است به نصف کاهش یابد؛ موضوعی که میتواند به حملات بیشتر ایران علیه زیرساختهای نفتی منطقه منجر شود.
احتمال هدف قرار گرفتن جزیره
ایالات متحده و اسرائیل تاکنون با احتیاط از نزدیک شدن به این جزیره خودداری کردهاند. با این حال، پایگاه خبری آکسیوس گزارش داده است که مقامهای دولت دونالد ترامپ گزینه تصرف خارک را در جریان درگیریهای جاری در خاورمیانه مطرح کردهاند.
کارشناسان میگویند هرگونه اقدام علیه این جزیره که حدود یکسوم جزیره منهتن وسعت دارد، میتواند پیامدهای سریع و گستردهای داشته باشد.
در پی حملات ایران، تردد دریایی در تنگه هرمز، گذرگاهی که حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند، تقریباً متوقف شده و زیرساختهای نفتی برخی کشورهای خلیج نیز تحت تأثیر قرار گرفته است.
با این حال، فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، گفته است هدف قرار دادن این جزیره اقدامی بسیار پرریسک خواهد بود.
او گفت: ایران نهتنها در زمان جنگ تجربه استفاده از گزینههای جایگزین را دارد، بلکه میتواند در صورت تمایل خسارات بسیار بیشتری به تأسیسات نفت و گاز در خلیج وارد کند و این کار را با سرعت انجام دهد.
ندیمی افزود: فکر نمیکنم موضوع تصرف این جزیره فراتر از بحثهای کنگره آمریکا پیش برود.
نگرانی از شوک در بازار جهانی نفت
تحلیلگران به روزنامه گاردین گفتهاند حمله به پایانه نفتی خارک میتواند شوک شدیدی در بازار جهانی نفت ایجاد کند.
نیل کوئیلیام از اندیشکده چتم هاوس در این باره گفته است: اگر خارک هدف حمله قرار گیرد، ممکن است قیمت نفت که روز دوشنبه به ۱۲۰ دلار در هر بشکه رسید، به حدود ۱۵۰ دلار افزایش یابد.
او افزود: این جزیره برای بازار جهانی انرژی بیش از حد حیاتی است.
کارشناسان همچنین هشدار دادهاند که چنین حملهای میتواند واکنش گستردهتری از سوی تهران به همراه داشته باشد؛ از جمله حمله به تأسیسات نفتی در کشورهای خلیج یا کشتیرانی در تنگه هرمز که میتواند به تشدید بیشتر درگیریها منجر شود.
لینت نوسباخر، افسر پیشین اطلاعاتی ارتش بریتانیا، نیز گفته است نابودی یا آسیبدیدن تأسیسات صادراتی خارک میتواند جهشی پایدار در قیمت نفت ایجاد کند؛ افزایشی که ممکن است به سرعت کاهش نیابد.
اسرائیل همچنین در درگیری ۱۲ روزه تابستان گذشته نیز از هدف قرار دادن این جزیره خودداری کرد. تحلیلگران میگویند زیرساخت پیچیده نفتی خارک در صورت آسیب دیدن ممکن است سالها زمان برای بازسازی نیاز داشته باشد.
با این حال، یائیر لاپید، رهبر اپوزیسیون اسرائیل، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشته است: اسرائیل باید همه میادین نفتی و صنعت انرژی ایران در جزیره خارک را نابود کند؛ این همان چیزی است که اقتصاد ایران را در هم خواهد شکست و حکومت را سرنگون خواهد کرد.
